Đèn lồng Hội An.
Nếu đến Hội An vào ban ngày, những mái ngói rêu xanh phủ màu thời gian, màu vàng ánh lên của những căn nhà cổ đã tồn tại qua nhiều thế kỷ, những nụ cười, những ánh mắt, lời mời chào ngọt ngào của những người bán hàng rong… tất cả khiến cho chúng ta lạc bước vào vòng xoay của thời gian mà quên lối về, thì khi màn đêm buông xuống, phố Hội như được khoác lên mình một tấm áo mới, lung linh, huyền ảo, lãng mạn bởi hàng ngàn chiếc đèn lồng giăng kín khắp các ngả đường phố cổ. Những chiếc đèn lồng có ở khắp nơi, trong tầm mắt bạn, trên đầu, dưới chân, bên phải, bên trái, đằng trước, đằng sau… với đủ loại hình dạng và màu sắc. Đèn hình tròn, lục giác, bát giác, hình trụ, hình nón, hình trái bí, củ tỏi, hình bánh ú…; đèn vải lụa, đèn vẽ hình, thư pháp, đèn mây, tre, gỗ…. Từng đoạn phố cổ cũng đổi màu theo ánh sáng đèn của đèn - vàng, đỏ, trắng, hồng, xanh, tím - những ánh sáng hoàn toàn khác nhau, không chỉ do màu sắc, mà còn do những chất liệu khác nhau của vải làm đèn và hình dáng của đèn.
Đèn lồng Hội An đã nổi tiếng trên khắp thế giới. Theo các cụ cao niên trong nghề ở Hội An kể lại, đèn lồng Hội An xuất hiện vào cuối thế kỷ XVI khi những người Trung Hoa, Nhật Bản đến đây buôn bán, định cư. Họ treo đèn lồng trước nhà như một sự hoài vọng về cố hương. “Ông tổ” nghề làm đèn lồng có tên là Xã Ðường, chuyên làm đầu lân, lồng đèn trong những đêm hội hay trong các cuộc đấu xảo, thi đèn kéo quân. Sau này ông được tôn vinh làm ông tổ của nghề làm lồng đèn, được thờ cúng trong các gia đình làm lồng đèn cho tới ngày nay. Với việc phố cổ Hội An được công nhận di sản thế giới (1999), nghề làm đèn lồng sau thời gian mai một đã được hồi sinh và thăng hoa. Tiếp thu kỹ thuật từ những chiếc đèn xưa, người Hội An đã không ngừng cải tiến, mày mò sáng tạo để những chiếc đèn lồng về sau càng đa dạng về mẫu mã và phong phú về chất liệu…
Nhìn chiếc đèn lồng trông đơn sơ, mộc mạc được làm nên bởi hai nguyên liệu giản dị là tre và vải bọc, không ai biết hết sự được sự kỳ công, từ khâu thiết kế hình dáng đến chọn nguyên liệu, màu sắc và cả kỹ thuật lắp ghép để làm nên chiếc một đèn lồng xinh xắn là cả một quá trình đòi hỏi sự tỷ mẫn, khéo léo của người làm nghề… Người thợ làm đèn lồng phải có lòng yêu nghề và sự say mê sáng tạo mới có thể gửi cả tâm tình vào công việc, thổi hồn vào từng sản phẩm, biến mỗi chiếc đèn lồng thành một tác phẩm nghệ thuật thực sự. Tre làm lồng đèn phải là tre già còn tươi, đem nấu kỹ rồi ngâm với nước muối 10 ngày để chống mối, mọt. Tiếp đến, người thợ sẽ chẻ ra rồi cưa cắt thành từng khúc tuỳ theo quy cách của từng loại đèn rồi đem tre phơi khô, chẻ rồi vót thành từng nan mỏng tùy theo yêu cầu của mỗi loại đèn. Vải bọc phải là vải xoa hoặc lụa tơ tằm, có độ dai dể khi căng không bị rách. Quy trình làm đèn lồng gồm hai công đoạn chính: làm khung tre và bọc vải. Trước tiên nan được gắn vào hai vòng gỗ ở hai đầu để định hình khung và được kết nối bởi những sợi dây dù, tiếp đến người thợ phải chỉnh sửa để có một khung đèn cân xứng. Vải được cắt trước thành nhiều mảnh theo kích thước của đèn, người thợ sẽ bôi keo lên các nan khung rồi dán vải lên khung đèn. Việc căng vải đòi hỏi người thợ thủ công phải có kỹ thuật và khéo léo để căng thẳng góc ở những đoạn cong. Sau khi dán xong vải, người thợ sẽ dùng kéo cắt tỉa những phần dư thừa. Tùy theo màu sắc của vải mà đèn sẽ có những ánh sáng khác nhau, từ màu đỏ may mắn, màu gấm huyết dụ kiêu sa đến sắc xanh dịu ngọt, màu vàng tươi vui… Tiếp đến khung đèn sẽ được vẽ hay trang trí trước khi gắn chuôi vào để hoàn thành sản phẩm. Theo các nghệ nhân đèn lồng, phải mất 4 ngày từ khi vót nan cho đến khi dán xong lồng đèn cộng với 3 công vẽ, trang trí thì mới hoàn thiện. Bằng sự lao động cần cù và tư duy sáng tạo, nhiều nghệ nhân tâm huyết với nghề ở Hội An đã nghiên cứu và sản xuất những loại lồng đèn có thể xếp nhỏ, gọn khi mang đi xa và vận dụng nhiều nguyên liệu mới, thân thiện để đan kết, bọc đèn, làm cho đèn lồng phố Hội ngày càng đa dạng và bắt mắt hơn.
Ngoài những chiếc đèn lồng đủ hình dáng, màu sắc, kích cỡ, ta còn có thể bắt gặp ở bất cứ đâu tại phố Hội, các gia đình sinh sống lâu đời ở nơi đây vẫn còn lưu những chiếc đèn lồng có tuổi đời hơn trăm năm, được chế tác từ gỗ qúy, chạm trỗ cầu kỳ và trên mỗi tấm kính là một tác phẩm hội họa thực sự. Chúng được trân quý và gìn giữ như bảo vật gia truyền, và chỉ đưa ra sử dụng vào những đêm lễ hội hoa đăng đặc biệt. Theo thống kê, hiện nay, Hội An có 43 hộ cá thể kinh doanh sản xuất đèn lồng với hơn 170 lao động, mỗi năm sản xuất khoảng 150.000 sản phẩm đèn lồng với doanh thu hơn 4 tỷ đồng. Để tạo điều kiện và khuyến khích sự sáng tạo, chế tác sản phẩm thủ công truyền thống này, chính quyền địa phương đã có cơ chế thoáng, hỗ trợ cho vay ưu đãi, mở các lớp đào tạo nâng cao tay nghề, xúc tiến quảng bá, mở rộng thương hiệu cả trong và ngoài nước… Đặc biệt, bởi đây là một mặt hàng dễ cháy, nổ nên các cấp chính quyền Hội An cũng đặc biệt quan tâm đến công tác PCCC không chỉ ở nơi sản xuất mà ở trên toàn địa bàn phố cổ. Phòng Cảnh sát PCCC&CNCH - Công an tỉnh Quảng Nam thường xuyên thông qua các hình thức tuyên truyền như phát hành tờ rơi, chiếu hình ảnh, clip, tổ chức tư vấn và thực hành chữa cháy, qua đó hướng dẫn trực tiếp cho nhân dân các biện pháp bảo đảm an toàn PCCC trong sử dụng điện, gas, thắp hương thờ cúng và bảo quản hàng hóa, vật tư dễ cháy và cách xử lý khi có cháy xảy ra. Bên cạnh đó, từ đầu năm 2017, trên địa bàn Hội An đã xảy ra một số vụ cháy, đặc biệt là các vụ cháy xảy ra trong khu phố cổ, không chỉ gây thiệt hại về tài sản mà còn ảnh hưởng đến công tác quản lý, bảo tồn di tích và an ninh kinh tế du lịch. Vì thế, Thượng tá Trần Công Triết - Trưởng phòng Cảnh sát PCCC&CNCH – Công an tỉnh Quảng Nam cho biết: “Lực lượng Cảnh sát PCCC Quảng Nam đang từng bước củng cố, hoàn thiện các giải pháp để tổ chức quản lý tốt hơn về công tác PCCC gắn với việc PCCC từ trong gia đình, hộ sản xuất kinh doanh. Tuy nhiên, mỗi người dân Hội An phải có trách nhiệm và ý thức cùng với Ban Bảo vệ dân phố, khối phố, UBND phường duy trì các điều kiện an toàn PCCC; phối hợp các hộ gia đình, lực lượng PCCC tại chỗ để chữa cháy khi có cháy xảy ra, góp phần bảo tồn và gìn giữ Hội An”.
Trong không gian mùi hương trầm đặc trưng, những cây nêu phất phơ dải lụa đỏ báo hiệu Tết đã về trước những sân chùa, sân đình phố cổ, những hiên nhà phố cũng tươi thắm sắc xuân với những chậu hoa mai vàng, hoa mãn đình hồng, hoa cúc đại đóa..., và những chiếc đèn lồng tròn đỏ được treo lên trước cửa nhà cầu mong một năm mới bình an, hạnh phúc. Có ai đó đã từng nói rằng lồng đền Hội An là một phần linh hồn của phố cổ, thắp đèn lồng là thắp nên một niềm hy vọng mới. Khoảnh khắc ấy, mọi ồn ào, xô bồ của cuộc sống ngoài kia như trôi vào quên lãng, tĩnh lặng và sự bình yên, ấm áp lan tỏa. Tết đã gõ cửa từng nhà dân phố Hội.
Bảo Anh