Từ xưa tới nay, mùa Xuân vẫn luôn là nguồn cảm hứng bất tận trong thi ca. Bởi mùa Xuân là mùa của hoa thơm, trái ngọt, mùa của tình yêu lứa đôi, của tuổi trẻ và dường như cả sự bắt đầu. Nhưng mỗi người lại có những cách tiếp cận mùa Xuân khác nhau. Nếu như mùa Xuân của nhạc sỹ Trần Chung nhẹ nhàng, tinh khôi như tiếng gọi êm đềm, tha thiết của người yêu trong nhạc phẩm Mùa Xuân đến rồi đó, với Ngọc Khuê, mùa Xuân của sự sống ấy lại được cảm nhận theo một góc khác, thì với mùa Xuân của cố nhạc sỹ Xuân Hồng chất chứa sự hứng khởi tràn đầy, thăng hoa trời đất thiên nhiên giao hòa. Đó là sự tươi mới, ấm áp của tình yêu, giai điệu, ca từ rộn rã với nhiều cung bậc rất đỗi riêng tư. Sau Hiệp định Genève, Xuân Hồng không tập kết ra Bắc mà tình nguyện ở lại miền Nam, vừa làm giao liên vừa sáng tác ca khúc. Mặc dù không được đào tạo âm nhạc một cách chính quy như cách nói của chúng ta ngày nay, nhưng với tài năng âm nhạc bẩm sinh lại được sinh ra và lớn lên trên mảnh đất Tây Ninh - một căn cứ cách mạng và là tỉnh vốn có truyền thống âm nhạc dân tộc, cùng với đức tính ham hiểu biết, tìm tòi, sáng tạo... Xuân Hồng đã để lại cho nền âm nhạc nước nhà nhiều tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao. Đáng chú ý là nhiều tác phẩm của ông được ra đời trong khói lửa chiến tranh, đã thắp lên ngọn lửa hy vọng trong hàng triệu con tim yêu chuộng hòa bình trong nước cũng như ngoài nước. Tiêu biểu là những tác phẩm: Bài ca may áo, Xuân chiến khu, Mùa Xuân bên cửa sổ, Mùa Xuân trên Thành phố Hồ Chí Minh, Tiếng chày trên sóc Bom Bo, Bức ảnh mùa Xuân, Khúc Xuân, Gương mặt mùa Xuân...
Viết về mùa Xuân, có lẽ Xuân Hồng là nhạc sỹ có nhiều thành công nhất và tác phẩm của ông cũng được nhiều thế hệ mến mộ. Với ba bài hát về mùa Xuân, ra đời trong ba không gian, thời gian khác nhau, bối cảnh khác nhau nhưng toát lên một điểm chung rất nổi bật đó là, tính chất lãng mạn hòa nhập vào tinh thần lạc quan cách mạng. Qua các tác phẩm của ông, ta thấy, dù bất cứ hoàn cảnh nào thì mùa Xuân vẫn mang đầy đủ ý nghĩa nguyên sơ của nó. Vì mùa Xuân là biểu tượng của sự sinh tồn, là niềm tin, tình yêu và sức mạnh của con người trong mọi thời đại. Mùa Xuân cũng chính là sự khởi đầu của vạn vật.
Khi chính quyền Mỹ - Diệm lê máy chém khắp miền Nam, gieo bao đau thương cho đồng bào ta từ thành thị đến nông thôn. Trong bối cảnh thương đau ấy, tưởng chừng như không có một mầm sống nào có thể mọc lên được thì từ chiến khu miền Đông Nam Bộ, mùa Xuân năm 1963, Xuân Hồng đã cho ra đời bài hát “Xuân chiến khu”. Âm hưởng của bài hát vang lên một cách vui tươi, rộn ràng, lạc quan và lắng đọng. Sự vui tươi, rộn ràng của chim muông, hoa lá, cỏ cây hòa cùng tinh thần vui tươi, lạc quan và lắng đọng của người chiến sĩ và đồng bào miền Nam khi “mùa Xuân về trong chiến khu”. Đó là sự thể hiện mối quan hệ không tách rời nhau giữa thiên nhiên và con người trong bất cứ hoàn cảnh nào, dù thời bình hay thời đạn lửa mà Xuân Hồng muốn gửi gắm vào trong “Xuân chiến khu”. Toàn bộ bài hát là sự kết hợp tài tình giữa nhạc điệu và lời ca, hoặc nói cách khác, nhạc và lời trong “Xuân chiến khu” đã được tác giả tạo thành một chỉnh thể thống nhất không tách rời nhau. Về mặt này có lẽ Xuân Hồng là một nhạc sỹ tiêu biểu. Bài hát với những tiết tấu đơn giản. Chất liệu âm nhạc mang đậm bản sắc dân tộc, vừa phản ánh chân thật cuộc sống gian lao mà anh dũng của chiến sỹ giải phóng và nhân dân miền Nam, vừa gửi gắm niềm tin vào một mùa Xuân chiến thắng. Chính niềm lạc quan, tin tưởng đó đã góp phần động viên hàng vạn trái tim nhiệt huyết miền Bắc lên đường tòng quân giệt thù, để rồi, cùng quân dân cả nước làm nên Đại thắng mùa Xuân năm 1975 vang dội núi sông, chấn động địa cầu!
Và như một cuộc hẹn hò lịch sử, trong niềm hân hoan Đại thắng mùa Xuân năm 1975, Xuân Hồng nhanh chóng cho ra đời bài hát “Mùa Xuân trên Thành phố Hồ Chí Minh” đầy ấn tượng. Đó không chỉ là ý nghĩa lịch sử trọng đại của cuộc cách mạng giải phóng dân tộc của nhân dân ta, mà còn là ý nghĩa nghệ thuật được tỏa sáng trong từng lời ca, giai điệu của bài hát! Vẫn thủ pháp quen thuộc, giai điệu và ca từ của bài hát phát triển tự nhiên, giàu hình ảnh, trong sáng, trẻ trung, mạch lạc và mang tính khái quát lớn. Với hai đoạn nhạc vuông vắn, chân phương, tính chất âm nhạc được thể hiện ở tốc độ nhanh vui - sôi nổi - hồ hởi, tác giả đã dẫn dắt người thưởng thức, đi từ cái khái quát đến cái cụ thể, rồi từ cái cụ thể nhân lên thành cái khái quát, rất riêng và rất chung. Cái khái quát chính là mùa Xuân trên Thành phố Hồ Chí Minh, là mảnh đất thiêng liêng của tổ quốc Việt Nam. Hình như tác giả đang bay lên giữa trời cao để ngắm nhìn mùa Xuân, sau đó, viết nên giai điệu “Mùa Xuân này về trên quê ta/ Khắp đát trời biển rộng bao la/ Cây xanh tươi hoa lá trổ hoa/ Chào mùa Xuân về với mọi nhà”... Xuân Hồng không hề sao chép mùa Xuân mà chỉ mô tả mùa Xuân đất trời gắn liền với vài địa danh cụ thể: “Nước thêm trong dòng sông Bến Nghé, chợ thêm đông chợ vui Bến Thành”. Hầu như tác giả cũng chỉ chép lại nỗi niềm cảm xúc của mình khi được chiêm ngưỡng mùa Xuân trong niềm vui đại thắng, nhưng đó cũng chính là niềm vui, niềm tin và niềm kiêu hãnh của cả dân tộc Việt Nam sau bao năm sống trong khói lửa chiến tranh, chia cắt. Mọi mạch nguồn cảm xúc của Xuân Hồng đều được dồn nén cả vào đó, tạo cho bài hát có một tình cảm đặc biệt, vừa gần gũi thân thương vừa lắng đọng hồn người.
Sau “Mùa Xuân trên Thành phố Hồ Chí Minh” được 10 năm, tức là năm 1985, xuất phát cảm hứng từ một bài thơ “Bên cửa sổ” của nhà thơ Song Hảo, nhạc sỹ Xuân Hồng lại viết lên bản tình khúc chan chứa tình đời “Mùa Xuân bên cửa sổ”. Giai điệu được thể hiện ở tốc độ chậm, nhè nhàng duyên dáng. Đặc biệt, tác giả đã tỏ ra khéo léo khi sử dụng âm hình một nốt đen kết hợp với một chùm 3 với các thủ pháp hỏi đáp, mô tiến - chuyển dịch độ cao và các nốt biến âm bất thường..., tạo cho giai điệu của bài hát mềm mại, uyển chuyển, sâu lắng nhưng không kém phần cháy bỏng. Đó chính là ngôn ngữ của tình yêu. Tình yêu đôi lứa thật đáng nâng niu và trân trọng. “Cao cao bên cửa sổ có hai người hôn nhau”. Nếu chỉ phát hiện ra hai người hôn nhau bên cửa sổ không thôi thì không có gì phải ngạc nhiên và cũng không có gì mới lạ. Song ở đây, các tác giả đã đồng cảm và nhẹ nhàng “khuyên” “đường phố ơi hãy yên lặng..., chim ơi đừng bay nhé, hoa ơi hãy tỏa hương, cây ơi lay thật khẽ cho đôi bạn trẻ đón Xuân về”... thì tình cảm ấy, nụ hôn ấy như được nhân lên gấp bội.
Kết thúc một năm cũ, mở ra một năm mới với bao điều hy vọng cùng nhiều nỗi niềm trăn trở suy ngẫm cho tương lai. Sự phong phú ấy đã được thể hiện rõ qua âm hưởng của những nét nhạc và lời ca, chan chứa tình Xuân, tình người. Thế là mùa Xuân không hẹn lại về, những bài hát về mùa Xuân của nhạc sỹ Xuân Hồng sẽ mãi là “bài ca đi cùng năm tháng”.■
Quang Anh