Cái tên “Kẻ Chợ” được coi là một tên gọi dân gian của người xưa về kinh thành Thăng Long (Hà Nội) – nơi vốn được coi là chốn thành thị sầm uất, tấp nập bậc nhất nước Việt cổ bởi các hoạt động giao thương, buôn bán. Cuộc sống của người dân đất Kẻ Chợ xưa chủ yếu phụ thuộc vào việc buôn bán, kinh doanh, nên họ thường quan niệm rằng, một năm ăn nên làm ra hay thất bại, vui hay buồn, may mắn hay xúi quẩy phụ thuộc rất nhiều vào những ngày Tết Nguyên đán. Bởi vậy, người Kẻ Chợ xưa rất coi trọng các nghi thức, tục lệ đón Tết để mong có một năm mới làm ăn suôn sẻ, buôn may bán đắt.

Từ trước Tết hàng tháng, các thành viên trong mỗi gia đình đã rục rịch chuẩn bị mua bán sắm Tết, người mua tranh mua pháo, người mua vàng mã, mứt kẹo bánh trái... Cách Tết một vài hôm, nhà nào cũng gói bánh chưng, mua thực phẩm ăn Tết, dọn dẹp nhà cửa, bao sái ban thờ tổ tiên. Người ta còn treo câu đối đỏ, tranh Tết để trang trí cho không gian nhà mình. Sau ngày 23 tháng Chạp, các gia đình ở đất Kẻ Chợ xưa bắt đầu cho dựng cây Nêu với cành đa lá dứa, khánh đất nung, vàng mã được buộc trên đầu cây Nêu để trừ ma quỷ và cầu may mắn. Người ta còn rắc vôi bột quanh nhà và lấy vôi vẽ hình cái cung cũng để trừ ma quỷ quấy phá vì quan niệm xưa cho rằng sau ngày ông Táo chầu trời sẽ không còn ai bảo hộ đất cát trong nhà cho đến ngày 30 Tết.

Vào thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới, người Kẻ Chợ xưa cho bày hương án ra giữa sân để cúng giao thừa, trống đánh, pháo đốt ầm ầm đón chào năm mới đến. Phong tục của dân gian tin rằng mỗi năm có một ông Hành Khiển, coi việc nhân gian, khi hết năm thì thần nọ bàn giao công việc cho thần kia, nên phải cúng tế để tiễn đưa ông cũ và đón ông mới. Những phút ấy, các gia đình đưa xôi gà, bánh trái, hoa quả, toàn đồ ăn nguội ra ngoài trời cúng, với lòng thành tiễn đưa người nhà trời đã cai quản mình năm cũ và đón người nhà trời mới xuống làm nhiệm vụ cai quản hạ giới năm tới. Sau khi cúng giao thừa xong, các gia chủ cũng khấn Thổ Công, tức là vị thần cai quản trong nhà để cầu xin vị thần này bảo vệ cho nhà cửa tránh khỏi tà ma quấy phá.  

Đến sáng mồng Một Tết, các gia đình làm cỗ cúng Gia Tiên và cúng Thổ Công, Táo Quân... người xưa quan niệm cỗ bàn to nhỏ thế nào cũng được, nhưng làm sao cũng phải có bánh chưng, cá kho, giò, chả, dưa hành… mới ra mâm cỗ ngày Tết. Cúng Gia Tiên xong thì con cháu ra mừng tuổi ông bà cha mẹ, lạy hai lạy. Ông bà cha mẹ mừng cho con cháu mỗi đứa một vài xu hoặc một vài hào, gọi là tiền mừng tuổi. Nhiều nhà nhờ một người phúc hậu dễ tính, hoặc hợp tuổi với chủ nhà sáng sớm mồng một Tết đến xông đất, để cho cả năm được bán đắt, buôn may.

Cũng trong ngày đầu năm mới, người Kẻ Chợ xưa thường thực hiện phong tục “xuất hành” – là lần đầu đi ra khỏi nhà trong năm với mong muốn tìm sự may mắn cho bản thân và gia đình. Trước khi “xuất hành”, người xưa phải chọn ngày Hoàng đạo, giờ Hoàng đạo và các phương hướng tốt để mong gặp được các quý thần, tài thần, hỉ thần... Địa điểm đến của tục “xuất hành” thường là các đền, chùa bởi khi lễ bái trước trời Phật, thánh thần, đặc biệt trong dịp đầu năm, con người sẽ có cảm giác thanh thản tâm linh. Sau khi lễ bái, người xưa còn có tục bẻ lấy một cành lộc để mang về nhà lấy may, lấy phước. Cành lộc có thể là một cành đa nhỏ hay cành đề, cành si... những loại cây quanh năm tươi tốt và nảy lộc. Tục hái lộc ở các nơi đền, chùa ngụ ý xin hưởng chút lộc của Thần, Phật ban cho nhân năm mới.

Ngày mồng Hai Tết thường được chọn là ngày bắt đầu các công việc trọng đại trong năm, hay người ta còn gọi là ngày Khai Xuân. Người làm quan thì chọn ngày này để khai ấn, học trò thì chọn ngày khai bút, nhà nào buôn bán thì chọn ngày này để mở cửa hàng, người làm nông nghiệp thì chọn ngày làm lễ động thổ… Trăm công nghìn việc được coi là bắt đầu từ ngày khai Xuân này.

Suốt trong mấy ngày Tết, người xưa đều thực hiện phong tục chúc Tết người thân, họ hàng, bạn bè, làng xóm… Đây cũng là một nét văn hóa đẹp được lưu giữ lại cho đến các thế hệ người dân Việt Nam hiện nay. Anh em, họ hàng, người quen đến chúc Tết nhà nhau, việc trước tiên là vái lạy trước ban thờ gia tiên của chủ nhà, sau đó chúc mừng cho nhau những câu: thăng quan, tiến tước, sinh năm đẻ bảy, vạn sự như ý, buôn bán phát tài… và họ cùng nhau ngồi uống chén rượu sen, rượu cúc, hoặc chén nước chè, cùng ăn bánh mứt, ô mai, hạt dưa… Khi khách đến chúc Tết cũng thường chuẩn bị một ít tiền để mừng tuổi cho con chủ nhà và chủ nhà cũng đáp lễ, mừng tuổi cho con nhỏ của khách đi theo. Tiền mừng tuổi thường được để trong phong bao có màu đỏ gọi là “hồng bao”. Xuất phát từ điển tích xưa trong “hồng bao” có 8 đồng tiền (nghĩa là Bát Tiên hoá thân) được đặt dưới gối đứa trẻ để xua đuổi quỷ đến quấy nhiễu.

Sau ngày mồng Ba Tết thì có thể bắt đầu làm lễ hóa vàng tùy vào mỗi gia đình. Nếu ngày đó xấu hoặc trùng ngày tuổi của chủ nhà thì sẽ hóa trước hay sau đó một ngày, nhiều nhà để đến mồng Bảy mới tiến hành hóa vàng để cúng tiễn ông bà ông vải tổ tiên về nơi âm giới. Trong bữa cơm của ngày lễ hóa vàng, con cháu tề tựu đông đủ, ăn uống vui vầy với nhau để kết thúc mấy ngày Tết.

Tuy nhiên, với người dân đất Kẻ Chợ xưa, thì không khí Tết không chỉ dừng lại ở mấy ngày Tết Nguyên đán, mà kéo dài suốt trong tháng Giêng. Bởi theo quan niệm xưa “Tháng Giêng là tháng ăn chơi” nên trong quãng thời gian này, già trẻ trai gái, kẻ chợ nhà quê, quần điều áo thắm, người thì đi lễ bái chùa chiền, người thì chọn du ngoạn ngắm cảnh, chỗ thì thi hoa đăng, chỗ thì hội hè hát xướng. Một số người nhàn dỗi thì tụ lại đánh bài bạc. Ngoài ngã ba ngã bảy, đám thì quay đất, đám thì lúc lắc thò lò, đó gọi là cách thưởng Xuân.

Tết là phong tục được truyền từ đời này sang đời khác với những nét đặc trưng phong phú, đa dạng. Trải qua hàng nghìn năm tồn tại, các tập tục đón Tết của người dân Việt Nam cũng có nhiều sự thay đổi để phù hợp theo lối sống xã hội trong từng thời đại. Tuy nhiên, dù đối với người Kẻ Chợ xưa hay người Hà Nội ngày nay, thì Tết vẫn luôn mang một ý nghĩa to lớn, có vai trò không thể thiếu trong đời sống văn hóa tinh thần của mỗi con người, góp phần phong phú thêm phong tục tập quán của vùng đất “ngàn năm văn hiến”.■

 Diệp Chi