Lễ Tết trong cung đình được tổ chức rất trọng thể và được chuẩn bị cả tháng trước dịp lễ bởi đây là một dịp lễ lớn và quan trọng nhất trong năm. Có thể nói, dù cầu kỳ và trang trọng, nhưng về hình thức, Tết nơi cung đình luôn được chia thành hai phần chính gồm phần lễ và phần hội. Trong đó, phần lễ rất được coi trọng với nhiều nghi thức khá phức tạp.

Các nghi thức lễ có thể kể đến là lễ Ban Sóc (lễ phát lịch cho quan lại) được bắt đầu ngay từ tháng Chạp, lễ Nghinh Xuân (lễ đón ngày lập Xuân), lễ Phất thức (lễ dùng nước thơm lau chùi ấn tỷ và kinh sách), lễ Cáp hưởng (mời các vị tiên về ăn Tết), lễ Thướng tiêu (dựng cây nêu)...

Theo thông lệ, cứ đến tối Ba mươi Tết, tất cả tam cung, lục viện trong cung đình đều sẽ tắt hết lửa từ bếp và đèn nến. Chỉ có một nơi duy nhất được phép có lửa chính là bếp lửa ở điện Càn Thành (nơi vua ở) lúc đó sẽ sáng rực. Ngọn lửa này sẽ được duy trì để chia cho mọi người vào sáng mùng Một Tết. Đúng sáng mùng Một, các vương phi, theo thứ bậc sẽ ôm lò sưởi theo thứ tự đến điện Càn Thành xin vua ban lửa đầu năm. Đây là một phong tục được duy trì lâu đời vì người ta quan niệm rằng, nhận được lửa từ vua ban ngày đầu năm thì cả năm sẽ được may mắn, no đủ và ấm áp.

Vào ngày mùng Một, rất nhiều nghi thức đón Tết sẽ được diễn ra. Mở đầu và quan trọng nhất là lễ thượng triều của nhà vua được diễn ra ở điện Thái Hòa. Ngay từ canh năm (khoảng 3-5 giờ sáng), sẽ có người đánh trống ở điện Thái Hòa. Nhiều cờ xí rợp trời sẽ được trang trí ở các sân điện, trong đó, nổi bật nhất là cờ vàng hình rồng – biểu tượng của vương triều đại lễ sẽ được trang trọng kéo lên ở Kỳ Đài. Đến giờ làm lễ, vua ngự ở điện Càn Thành sẽ mặc hoàng bào, đội mũ cửu long, cầm hốt Trấn Khuê lên kiệu để đi vào điện Thái Hòa, tiến hành lễ mừng tết đầu năm. Từ Ngọ môn, chiêng trống và nhạc mừng nổi lên đón chào vua. Lễ khánh hạ (mừng tuổi vua) bắt đầu. Từ Ngọ Môn, chiêng trống gióng lên rộn rã đón chào vua. Chín phát súng thần công được nổ lên vang rền. Vua thắt đai ngọc lên ngự ngai vàng. Các quan văn võ triều thần hai bên, lễ phục đại triều chỉnh tề, quỳ xuống trước sân chầu, lạy 5 lạy. Các quan cùng dâng những tờ hạ biểu (lời chúc phúc) tới vua và đồng thanh hô vang vạn tuế. Thượng thư lúc đó sẽ đọc chỉ dụ năm mới của vua, ban yến tiệc và quà cho các thứ bậc. Sau lễ, theo lệ các quan ai về nhà nấy còn vua lên kiệu về lại điện Cần Chánh. Lúc này các quan thái giám, bộ lễ đưa các hoàng đệ, hoàng tử nhỏ tuổi đến mừng vua 5 lạy. Sau đó vua ban yến tiệc đầu năm cho các hoàng tử, hoàng thân và các quan từ ngũ phẩm (quan văn), tứ phẩm (quan võ) trở lên tại điện Cần Chánh hoặc nhà Tả Vu, Hữu Vu.

 Ngày mùng hai Tết, vua lại ban yến tiệc tiếp cho các quan từ ngũ phẩm trở xuống, quan trấn, quan tổng. Sau yến tiệc, vua thưởng tiền bạc cho các hoàng tử mỗi người 20 lạng bạc. Các hoàng thân, các quan, tùy theo chức tước được thưởng từ 1 - 12 lạng bạc, rồi cùng nhau đi xem hát bội ở nhà hát Duyệt Thị Đường.

Nói về yến tiệc trong cung đình, nhất là vào dịp Tết Nguyên đán, luôn là một nghệ thuật ẩm thực vô cùng phong phú và đặc sắc. Mỗi cuộc yến tiệc luôn có nhiều sơn hào hải vị: yến sào, nem công, chả phụng, môi đười ươi, thịt chân voi... Theo các tài liệu để lại thì thực đơn trong mâm cỗ đại yến hạng nhất gồm 27 món thức ăn, 15 loại bánh, 12 loại mứt, 23 loại trái cây, xôi 2 loại, chè 1 loại. Nguyên vật liệu ẩm thực được cung cấp từ 3 nguồn trong cả nước. Món ăn gồm nhiều loại từ thủy hải sản (yến sào, vây cá, bào ngư, hải sâm, cá khoai, tôm, cua…), cầm thú (gân hươu, thịt gà, dê, lợn, ngựa…), lương thực, chè, hoa quả, các loại bánh kẹo, mứt...  Những món ngự thiện như nem công được xem như thần hộ mạng của các bậc đế vương bởi có công dụng giải độc tố. Món chả phượng cũng được chế biến rất cầu kỳ. Bàn tiệc không thể thiếu món gân nai, chè yến, chè hạt sen, môi đười ươi, bàn tay gấu, đệm chân voi… Đặc biệt phải kể đến nhóm món ăn cao cấp, quý hiếm là bát trân gồm yến sào, hải sâm, bào ngư, hào xi, lộc cân, cửu khổng, tê bì, hùng chưởng...

Các món ăn trong yến tiệc của nhà vua không chỉ cầu kỳ trong việc lựa chọn nguyên vật liệu, chế biến với kỹ thuật tài tình, độc đáo mà còn phải được sắp xếp nghệ thuật, đẹp mắt. Bàn tiệc của vua và các quan phải luôn đủ sắc màu và dư vị, đan xen hòa quyện. Sau yến tiệc, mỗi người được biếu một gói quà mang về cho con cháu.

Dù cầu kỳ và linh đình đến mấy, nhưng yến tiệc nơi cung đình cũng chỉ diễn ra trong 2 ngày. Sau yến tiệc là tổ chức các trò chơi như trò chơi đầu hồ, họa ngự thi, đánh thơ, đánh cờ người... Chơi đầu hồ là ném thẻ vào miệng hẹp của một cái bầu không đáy gọi là bình đầu hồ. Người ta ném chiếc thẻ bằng gỗ chuốt mỏng (12 chiếc thẻ tượng trưng 12 tháng), ai có nhiều thẻ rơi vào miệng hồ là thắng trận. Họa ngự thi là một trò chơi nổi tiếng yêu cầu người chơi phải có tài thơ phú xuất chúng. Vua chọn 4 quan văn, gần giao thừa giao cho mỗi ông một bài thơ của vua, để quan làm thơ họa ngay trên giấy hoa tiên ngay bên hương án vua ngồi. Sau đó cận thần đọc to từng bài thơ lên cho văn võ bá quan nghe, rồi vua phán bài thơ nào hay, người đó được thưởng. Đánh thơ lại là một trò chơi khác mà người ta chọn những câu thơ để đánh sau đó bớt đi một vài chữ, ghi vào thẻ, người đánh bắt được thẻ nào thì điền các chữ thiếu vào sao cho đúng. Ai đúng được nhiều câu thơ thì được thưởng. Phần lớn các trò chơi được tổ chức không chỉ để giải trí, mang tính chất tạo không khí vui vẻ ngày Tết mà còn là dịp để phô diễn tài năng và có ý nghĩa để lấy lộc đầu năm.

Sau ngày mùng 3 Tết, triều đình tổ chức lễ tịch điền. Lễ tịch điền được tổ chức trên phần ruộng của triều đình. Trong lễ này, vua mặc áo chẽn, đầu bịt khăn đường cân, mang hia, tay cầm roi, tay cầm chiếc cày do hai con bò phủ lụa vàng kéo. Vua sẽ xuống ruộng cày 3 đường mở đầu cho vụ mùa của năm mới. Sau vua là các quan, các hoàng tử... thay nhau cày mỗi người 3 đường cày, để cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Lễ tịch điền là một trong những nghi lễ quan trọng đầu năm vì nước ta là một nước nông nghiệp. Lễ Tịch điền có ý nghĩa cầu cho thần dân trăm họ làm ăn sung túc.  

Ngoài các lễ nghi và trò chơi trên, trong 7 ngày Tết, trong hoàng cung còn tổ chức các lễ rước thần nông; lễ vua, hoàng hậu du xuân. Ngoài ra, vua còn đi vi hành chúc Tết thần dân ở kinh đô.

Ngày mồng Bảy, triều đình làm lễ Khai hạ (hạ cây nêu), quan viên các nha, bộ làm lễ khai ấn, bỏ niêm phong, tượng trưng cho việc bắt đầu một năm làm việc mới. Ngày mồng Tám triều đình làm lễ Cáp hưởng đầu năm tại các miếu và đưa tiễn linh hồn tiên đế các về chốn cũ sau kỳ hưởng Tết. Cuộc lễ lớn không kém là lễ Kỳ đạo (lễ tế cờ), thường tổ chức sau ngày 11 Tết. Lễ này là lễ cuối cùng cho chuỗi lễ vào dịp Tết Nguyên đán của cung đình Việt. Tuy nhiên, nếu tính mốc chấm dứt Tết thì vẫn là phải vào khoảng thời gian sau lễ Nguyên tiêu vào ngày Rằm tháng Giêng.

Nhìn chung, Tết nơi cung đình xưa mang những nét đẹp văn hóa đặc sắc và những nghi lễ trang trọng, đặc biệt thể hiện bản chất dân tộc đặc trưng của đất nước Việt Nam. Văn hóa lễ Tết nơi cung đình đã làm phong phú thêm bản sắc và tâm hồn Việt, là một nét đẹp không thể thiếu được mà đến ngày nay...

TUẤN MINH (tổng hợp)