Làng Kim Hoàng nay thuộc xã Vân Canh, huyện Hoài Đức, Hà Nội. Tuy nhiên, khi hỏi người dân tại đây, ký ức về dòng tranh nổi tiếng một thời này chỉ còn là những hồi ức xưa cũ qua lời kể của những cụ cao niên. Gặp ông Nguyễn Thế Nhuận - nguyên Trưởng Ban Quản lý di tích Đình Kim Hoàng nay đã ngoài 92 tuổi chia sẻ: “Sau trận lũ năm 1915, nghệ nhân làm tranh làng Kim Hoàng ngày một thưa thớt. Cuộc sống khó khăn khiến thú chơi tranh của người dân dần mai một. Trước kia, cứ mỗi dịp độ gần Tết, cả làng đều rực một màu đỏ của giấy nhuộm. Chính vì vậy, tranh Kim Hoàng còn được người dân biết đến với tên gọi: Tranh đỏ”.

Theo sách Đồ họa cổ Việt Nam, dòng tranh dân gian Kim Hoàng được hình thành vào nửa sau thế kỷ XVIII. Dân làng Kim Hoàng xưa chủ yếu là những người di cư từ Thanh Hóa ra Bắc năm 1701, gồm hai làng Kim Bảng và Hoàng Bảng hợp nhất lại. Nhận thấy tranh Đông Hồ, Hàng Trống chỉ đủ cung ứng cho địa bàn Hà Nội, Bắc Giang, Bắc Ninh, Hải Dương…, cũng như không thực sự thích ứng với nông dân cả về thẩm mỹ lẫn túi tiền, người làng Kim Hoàng đã quyết tâm tạo ra dòng tranh mới có sự kết hợp kỹ - mỹ thuật từ hai dòng tranh trên. Sử liệu cũng ghi đi đầu trong việc tổ chức in và vẽ tranh là hai dòng họ Nguyễn Sỹ và Nguyễn Thế. Để chuẩn bị bán cho Tết, từ giữa tháng 11 Âm lịch trở đi làng bắt đầu công việc làm tranh. Việc làm tranh với người xưa là rất thiêng liêng và cẩn trọng nên đầu tiên phải cúng tổ nghề, sau đó ván in do trưởng phường giao cho dân làng in, in xong nộp lại cho trưởng phường. Thế kỷ XIX, tranh Kim Hoàng phát triển rất mạnh.       

Tranh Kim Hoàng không sử dụng giấy điệp như tranh Đông Hồ hay giấy dó như tranh Hàng Trống mà in trên nền giấy đỏ, giấy hồng điều, hoặc giấy vàng tàu nên còn được gọi là tranh Đỏ. Màu đỏ là màu của Tết, do đó người ta mua về treo cho may mắn, bình an. Ở tranh Kim Hoàng, các nghệ nhân chỉ sử dụng một bản khắc để in nét đen lên giấy rồi dựa vào đó mà tự do chấm phá màu sắc theo cảm xúc riêng của mỗi người. Vì thế, mỗi bức tranh có một sự phóng khoáng và diện mạo riêng, dù cùng được in ra từ một bản khắc. Đây là điểm được ưa chuộng nhất ở tranh Kim Hoàng.

Ông Nhuận cũng cho biết: “Tranh của làng Kim Hoàng có thể sử dụng để thờ cúng, chúc tụng, gần giống với hai dòng tranh dân gian đã rất nổi tiếng là Đông Hồ và Hàng Trống. Nhưng tranh Kim Hoàng lại kế thừa được những ưu điểm của hai dòng tranh trên…”. Ưu điểm đó, nằm ở khía cạnh tranh Kim Hoàng có nét khắc thanh mảnh, tỉ mỉ hơn tranh Đông Hồ, trong khi màu sắc lại tươi sáng hơn so với tranh Hàng Trống. Đề tài trong tranh Kim Hoàng cũng tương đồng như ở tranh Đông Hồ và tranh Hàng Trống. Đó là những hình ảnh khắc họa cuộc sống mộc mạc, đơn sơ quen thuộc của cư dân vùng Đồng bằng Bắc Bộ. Nhưng tranh Kim Hoàng còn có thêm đặc điểm mà hai dòng tranh Đông Hồ và Hàng Trống không có, đó là những câu thơ chữ Hán được viết theo lối chữ thảo in ở góc của mỗi bức tranh. Đây là những nét độc đáo, đặc sắc giúp tạo nên giá trị riêng cho dòng tranh dân gian Kim Hoàng.

Tuy nhiên, sau trận lụt năm 1915, khi làng mạc từ thị trấn Phùng (huyện Đan Phượng) đến khu vực quận Cầu Giấy bị ngập trắng bởi trận lụt lịch sử. Nhiều ván in tranh của làng bị cuốn trôi. Đến năm 1945 thì tranh hoàn toàn không còn được sản xuất nữa. 

Theo lời giới thiệu của ông Nhuận, chúng tôi tiếp tục tìm đến nhà nghệ nhân trẻ Đào Đình Trung, người đang góp công hồi sinh lại dòng tranh Kim Hoàng. Trước mắt chúng tôi là những bức thần kê (tranh gà), các cặp lợn no tròn trên nền giấy đỏ. Tay thoăn thoắt pha mực, phết màu, in tranh, nghệ nhân trẻ Đào Đình Trung vừa tỉ mỉ giới thiệu với khách từng công đoạn làm tranh đỏ Kim Hoàng.

Anh cho biết, tranh được làm phục vụ nhu cầu của khách mùa Tết năm nay không chỉ có các màu truyền thống với sắc đỏ, vàng mà các họa sĩ còn phối các khối màu lạ đi để hấp dẫn người chơi tranh. Mới chính thức “chào sân” tháng giáp Tết nhưng người mua tranh khá đông. Công việc còn mới, ít người làm nên rất bận rộn. Một người phải kiêm tất cả các công đoạn, từ quét màu trên giấy, đem phơi đến pha màu, in tranh. Hôm chúng tôi đến, thời tiết chuyển nồm ẩm, giấy in mềm nên người làm tranh nhàn hơn, chỉ việc in lên giấy đã cho những tạo hình ưng ý. Nếu gặp ngày hanh khô, làm tranh vất vả hơn vì giấy cứng khô, co vào, khó trùng khớp với khuôn in, nên thường phải làm bản nét, sau đó pha màu vẽ lên.

Những bức chưa ưng ý, chưa in chữ được bán với giá 60.000 đồng/cặp. Tùy theo chất lượng của từng sản phẩm, tranh được bán với giá dao động từ 100.000 đồng đến 200.000 đồng/ cặp khổ nhỏ. Mỗi ngày làm thành phẩm khoảng 50 cặp tranh gà, lợn nhưng đều bán hết veo.

Anh cũng chia sẻ: với sự góp sức của PGS, TS. Nguyễn Thị Thu Hoà – Giám đốc Bảo tàng Gốm sứ Hà Nội cùng các nghệ nhân cao tuổi trong làng, dòng tranh Kim Hoàng đang từng ngày hồi sinh. Để có được những mẫu tranh như hôm nay là công sức không nhỏ của biết bao con người. Vì có ít nhất hơn 70 năm ngắt quãng, tranh Kim Hoàng gần như “bị hóa thạch” nên chỉ riêng việc xác định màu tranh đã mất mấy tháng trời. Chuẩn màu tranh lấy theo sách về tranh dân gian của một nhà sưu tập, nghiên cứu người Pháp thì chỉ có 2 màu là màu vàng yến và đỏ hiên. Nhiều tư liệu cổ, tư liệu ảnh về tranh dân gian lại chỉ ra rằng còn có màu đỏ xác pháo và màu đỏ điều. Đây cũng là những gam màu rất phù hợp với tranh Tết.

Việc phục chế bản khắc cũng đòi hỏi nhiều kỳ công. Để có bản khắc tranh gà như hiện tại, dù rằng chưa thực sự ưng ý nhưng những người làm dự án đã phải nhờ đến gần 30 người, trong đó có cả các nghệ nhân lâu năm của tranh Hàng Trống, tranh Đông Hồ. Làm tranh lại đòi hỏi rất nhiều tiểu xảo. Hiện nay, dự án đã khôi phục được khoảng 20 mẫu tranh, chiếm khoảng 5% mẫu tranh Kim Hoàng truyền thống. Nhưng, các thành viên của dự án cũng quan niệm, hồi sinh tranh Kim Hoàng thì không thể chỉ đánh giá trên góc độ mỹ thuật dù rằng mỹ thuật rất quan trọng. Muốn làng nghề phát triển thì phải có nghệ nhân và nghệ nhân phải sống được bằng nghề. Mà như thế tranh phải bán được và tranh càng phải đẹp phải thì mới được thị trường đón nhận.

Điều đáng mừng là tranh mới khôi phục lại ít mẫu nhưng đang trong giai đoạn làm không kịp bán. Có thể có nhiều lý do, trong đó, yếu tố lạ trong mùa tranh Tết là một trong những lý do khiến người ta tìm mua. Nhưng về lâu dài, nếu chỉ lạ thôi thì tranh không thể đáp ứng được nhu cầu của người chơi tranh hiện đại. Thế nên, anh cùng những người trong dự án đang ấp ủ khá nhiều dự định đặc biệt để hồi sinh dòng tranh này. Ít nhất, 10 mẫu tranh Truyện Kiều sẽ được phục hồi và khoảng 20 mẫu sáng tác mới theo nội dung Truyện Kiều sẽ được sản xuất thành từng bộ, có minh họa thêm bằng chữ Nôm…

Chia tay nghệ nhân Đào Đình Chung, chúng tôi trở về. Được tận mắt chứng kiến một dòng tranh cổ hồi sinh thực sự đã gây ấn mạnh cho những người trẻ chúng tôi. Hy vọng một ngày nào đó, hình ảnh những bức tranh Kim Hoàng – Tranh Đỏ sẽ lại ngập tràn trong Tết Xuân.■

Ánh Hồng