Thủy Xuân – ngôi làng làm hương trầm nổi tiếng xứ Huế nằm nép mình dưới những tàng cây xanh mướt mang một vẻ đẹp dịu dàng như dòng nước mùa Xuân chảy trong lòng mảnh đất Thần Kinh. Không biết chính xác nghề làm hương của làng khởi phát từ năm nào nhưng theo các cụ cao niên ở đây, nghề làm hương đã có từ thời chúa Nguyễn, gắn liền với truyền thuyết nén hương của thần linh trao cho chúa Nguyễn Hoàng để tìm đất định đô mà bao thế hệ người Huế vẫn còn truyền tụng cho nhau nghe. Rồi người nối người, nhà nối nhà ở Thủy Xuân theo nghề làm hương. Làm hương trở thành máu thịt, ăn sâu vào tâm khảm của từng những đứa trẻ mới chập chững lớn lên cho đến những cụ già tóc trắng bạc phơ, vẫn hàng ngày ngồi bên bàn hương se nên từng “sợi nối tâm linh” với cái tâm và niềm say mê trân quý.

Hương trầm Thủy Xuân từ xưa đã nổi tiếng khắp trong và ngoài nước bởi hương thơm đậm mà không gắt, ấm mà không nồng, đem lại cho con người cảm giác thoát tục, an nhiên. Để tìm hiểu về quy trình làm ra mùi hương “đặc biệt” ấy, chúng tôi tìm gặp ông Hồ Ngọc Diệm – chủ cơ sở sản xuất hương trầm Kỳ Nam Anh - cơ sở lớn nhất trong vùng và cũng là người có gần 30 năm kinh nghiệm trong nghề sản xuất hương trầm. Ông Diệm cho biết: “Người Huế vốn chau chuốt, cầu kỳ cho nên mỗi nén hương là cả một sự kỳ công…” Phần lõi hương làm từ ruột tre chẻ nhỏ, được phơi kỹ qua nắng, qua mưa, qua sương nhiều ngày để tre thật khô và giòn. Có như vậy, khi đốt lên, cây hương mới cháy đều, cháy đến tận chân hương, và tàn thì uốn cong mà không gãy ngang. Sau khi lõi hương được phơi khô, người thợ sẽ hòa một lượng bột màu thích hợp với nước nóng và nhúng lõi hương qua vài lần để tạo màu cho chân hương. Nước càng nóng thì chân hương càng tươi sắc và bền màu. Trong công đoạn này, người thợ cũng chú ý loại bỏ những chân hương có dấu hiệu ẩm mốc, sau đó đem phơi khô lại lần nữa. Ngày trước, Thủy Xuân chủ yếu làm chân hương màu đỏ sẫm truyền thống nhưng gần chục năm trở lại đây, để phục vụ nhu cầu phát triển du lịch, người thợ đã tìm cách phối thành nhiều màu để nhuộm chân hương. Từng bó lõi hương với đủ loại màu sắc từ xanh, đỏ, tím, vàng… dưới sự sắp đặt khéo léo, tài tình của người thợ thủ công, dựa vào nhau rồi bung nở như những đóa hoa rực rỡ đã níu chân không biết bao du khách, để họ phải dừng bước, không kìm lòng được mà lưu giữ lại cho mình những hình ảnh ấn tượng về miền đất của hương thơm và sắc màu…

Để cho ra một mẻ hương tốt, khâu tuyển chọn nguyên liệu là cực kỳ quan trọng. Ông Diệm cho hay, sở dĩ cơ sở sản xuất hương trầm của ông nức tiếng gần xa cũng bởi mỗi que hương đều được làm từ trầm tự nhiên nguyên chất 100% không pha tạp bất kỳ loại hóa chất nào. Cây trầm được ông tuyển chọn từ những vùng trồng trầm trong nước như: Thanh Hóa, Nghệ An, Quảng Bình, Bình Phước… Sau khi được lấy về, trầm được phân loại, chặt chẻ phơi khô, rồi xay mịn thành bột. Để tạo chất kết dính, ông không sử dụng chất phụ gia công nghiệp mà dùng vỏ cây bì lời - một loại cây được lấy chủ yếu từ vùng rừng núi phía Tây Quảng Trị hoặc từ Quảng Ngãi, trộn vào bột trầm theo tỷ lệ nhất định. Tùy vào chất lượng của mỗi loại trầm cùng với bí quyết “thử mùi” trong quá trình xay trầm, trộn bột, nhồi bột của người thợ để cho ra những dòng hương với chất lượng, giá thành khác nhau. Cũng chia sẻ về cách thức làm hương, cô Loan - một người thợ đã có thâm niên gần 20 năm với nghề làm hương cho biết: “Mỗi hộ gia đình ở Thủy Xuân đều lưu giữ cho mình một phương pháp làm hương gia truyền riêng. Bên cạnh hương trầm, còn làm rất nhiều loại hương làm từ các nguyên liệu khác như: hoa bưởi, quế, xả và hàng chục vị thuốc Bắc. Tất cả các nguyên liệu trên, được xay thành bột thật mịn rồi tùy công thức mà pha trộn theo những tỉ lệ khác nhau để tạo nên mùi hương đặc trưng và khác biệt cho các mẻ hương”.

Sau khi các thành phần được đem nhào với nước sao cho hỗn hợp bột đạt độ “dẻo quánh” là bắt đầu đến công đoạn se hương. Trên bàn hương, người thợ dùng một chiếc bay gỗ đưa tay thoăn thoắt lấy hỗn hợp bột hương lăn quanh lõi  hương sao cho thật chặt, thật mịn. Từng que hương trầm dần được hình thành từ công đoạn ấy. Theo kinh nghiệm của những người thợ lâu năm ở đây, khâu se hương là một trong những công đoạn khó nhất trong quy trình làm hương và quyết định đến tính thẩm mỹ của sản phẩm. Khi se hương phải lăn thật nhẹ và chắc tay để cho bột bám đều vào que hương. Hương se xong sẽ được người dân đưa đi phơi nắng. Nghề làm hương xưa chỉ trông vào những ngày trời thương nắng thật to để có thể đem hương ra phơi, nắng càng to, hương càng đượm và giữ được hương thơm lâu. Mà Huế thì ngày mưa nhiều hơn ngày nắng… nên ta mới thấm thía sự vất vả của người làm hương…, mới thấy đằng sau những que hương thoạt nhìn đơn giản đó là sự hòa trộn tài tình giữa hương thơm của đất trời cùng bao tâm ý của người nghệ nhân…

Trước kia, làng hương hầu hết làm thủ công, trung bình mỗi người thợ làm được khoảng 2000 -  3000 que hương một ngày nhưng hiện nay nhiều cơ sở làm hương đầu tư máy móc hỗ trợ nên hiệu quả sản xuất cao hơn khá nhiều. Như cơ sở của ông Diệm có khoảng 30 công nhân thường xuyên, với móc máy hiện đại được đầu tư từ khâu xay trầm, nhào trộn cho đến làm ra thành phẩm, mỗi ngày có thể sử dụng đến 200kg bột trầm, tức là sản xuất được 30 vạn cây hương. Đồng thời, hiện nay các cơ sở sản xuất lớn như nhà ông Diệm cũng đã đầu tư lò sấy nên không còn phụ thuộc nhiều vào thời tiết. Công việc làm hương vì thế bớt đi phần vất vả. Còn đối với các hộ sản xuất nhỏ, lẻ như nhà chị Loan thì lưu giữ cách làm hương thủ công song song cách làm hương bằng máy, vừa để gìn giữ nghệ thuật làm hương truyền thống, vừa thu hút khách du lịch vì họ khá thích cách làm hương độc đáo của làng. Đặc biệt, khi du lịch phát triển, làng hương Thủy Xuân lại nằm ngay cửa ngõ đến hai địa điểm thăm quan là đồi Vọng Cảnh và lăng Tự Đức nên du khách đều dừng chân ghé lại làng hương. Người làng Thủy Xuân cũng nhanh nhạy với việc thu hút khách du lịch bằng chính nghề truyền thống của làng mình. Họ dùng sự chân chất, thật thà cùng giọng nói ngọt ngào xứ Huế để giới thiệu với du khách vẻ đẹp quê hương, kể câu chuyện về nén hương và cho du khách tận hưởng cảm giác thú vị khi tự tay làm ra những que hương trầm thơm ngát.

Mấy năm nay, cùng với sự phát triển của kinh tế làng nghề, làng làm hương Thủy Xuân cũng bắt đầu quan tâm đến công tác bảo đảm an toàn PCCC, đặc biệt là những ngày giáp Tết, khi trong làng sản xuất và tồn chưa một lượng lớn hương để phục vụ nhu cầu của người dân trong dịp Tết Nguyên Đán. Ông Hồ Ngọc Diệm cho hay: “Sản xuất hương tiềm ẩn nguy cơ cháy lớn nên tôi cũng rất quan tâm đến công tác PCCC. Được sự hướng dẫn tận tình của các anh cán bộ Phòng Cảnh sát PCCC số 1 – Cảnh sát PC&CC tỉnh Thừa Thiên Huế, cơ sở của tôi đã trang bị một số phương tiện PCCC tại chỗ để có thể khắc phục ngay khi sự cố xảy ra, hạn chế tối đa thiệt hại. Bên cạnh đó, tôi cũng thường xuyên nhắc nhở các công nhân trong quá trình tham gia sản xuất tại cơ sở phải có ý thức bảo đảm an toàn PCCC, cho mọi người đi tập huấn về PCCC và chủ động bố trí các kho nguyên liệu, kho thành phẩm ở nhiều vị trí, xây dựng những đường cách ly để đảm bảo chống cháy lan.” Hiện nay, làng nghề Thủy Xuân có gần 60 hộ sản xuất hương. Ngoài những cơ sở kinh doanh lớn như cơ sở của ông Diệm đã có ý thức hơn trong công tác phòng cháy thì những hộ kinh doanh nhỏ, lẻ gần như không quan tâm đến, trong khi các cơ sở trên vừa là nơi sản xuất, kinh doanh đồng thời lại là không gian sinh hoạt của gia đình nên tiềm ẩn rất nhiều nguy cơ cháy lớn. “Trong đợt kiểm tra các cơ sở sản xuất, kinh doanh hương trầm vừa qua, chúng tôi đã phát hiện công tác PCCC tại làng hương Thủy Xuân còn nhiều thiếu sót, tồn tại trong việc trang bị phương tiện PCCC tại chỗ cũng như bố trí sắp xếp hàng hóa lấn chiếm các đường, lối thoát nạn…, việc bảo đảm an toàn cháy, nổ cho làng nghề làm hương truyền thống này cũng đang là nỗi niềm trăn trở của những người làm công tác đảm bảo an toàn PCCC ở Huế. Chỉ mong bà con nhận thức được tầm quan trọng của công tác phòng cháy để bảo vệ chính tài sản và tính mạng của mình đồng thời cũng là để gìn giữ nghề truyền thống của cha ông.” - đồng chí Lê Khắc Đăng Ánh - Phó Đội trưởng Đội Hướng dẫn kiểm tra Phòng Cảnh sát PC&CC số 1, Cảnh sát PC&CC tỉnh Thừa Thiên – Huế tâm sự.

Trời vẫn mưa lất phất, cái rét dường như sâu hơn làm mùi hương trầm càng nồng đượm, vướng vít níu chân chúng tôi ở miền đất này. Mùi hương trầm thiêng liêng ấy như gắn những tâm hồn hiện hữu với cõi tâm linh của đất trời để mỗi khi nén hương được thắp lên, chúng ta tỏ lòng biết ơn sâu sắc ông bà tiên tổ, lòng thánh kính đối với Phật, Thánh, Mẫu muôn nơi. Đó cũng là lý do khiến cho nghề làm hương cổ truyền Thủy Xuân trải qua biết bao thăng trầm vẫn bền bỉ tồn tại và phát triển cho đến ngày hôm nay. Mong rằng những người con Thủy Xuân sẽ biết trân trọng, gìn giữ nghề làm ra “chiếc cầu nối tâm linh” đó được để mỗi khi đến Huế, chúng ta không thể quên được nét “tinh tấn” tỏa ra từ hương trầm nơi đây.

Hương Giang