Ở tỉnh Lạng Sơn, dân tộc Nùng chiếm tỷ lệ lớn khá đông với nhiều nhóm địa phương, tên gọi thường gắn liền với địa danh nơi di cư hoặc trang phục như: Nùng Cháo, Nùng An, Nùng Phàn Slình, Nùng Cúm Cọt, Nùng Inh, Nùng Hua Lài… Người Nùng Phàn Slình ở huyện Văn Quan có quan niệm Tết gần giống như người Kinh. Không có tục tiễn ông Công, ông Táo lên trời ngày 23 tháng Chạp. Tết của người Nùng được chuẩn bị khá chu đáo và mang bản sắc văn hóa lâu đời. Ngoài bánh chưng được coi là lễ vật không thể thiếu để tiếp khách, còn có bánh cao (bánh khảo) và bánh tro. Đa phần các nhà tự làm lấy để thể hiện được sự khéo léo trong ẩm thực của gia chủ. Bánh được làm trong suốt như mật ong, khi ăn chấm với mật (mật được đun từ đường phên). Đây là món ăn được trẻ em đặc biệt ưa thích.

Trong mâm cỗ Tết của người Nùng nhất định không thiếu được món bánh pẻng phạ (bánh trời) được làm công phu, khẩu sly (bánh bỏng), chè lam (giống bánh dẻo), các loại mứt và bánh rán. Phung xoòng (lạp xường) là món ăn có thể để dành ra Giêng. Món này không giống lạp xường của người Kinh làm. Phung xoòng có thể to bằng cổ tay, hương vị rất hấp dẫn. Đây là món ăn đặc sản của người Nùng mà chỉ xuất hiện trong dịp Tết.

Từ chiều 30, người Nùng Phàn Slình quây quần bên mâm cơm với ý nghĩa giải xui và món ăn chính là thịt vịt. Người Nùng coi vịt là loài động vật giải xui tốt nhất. Đúng Giao thừa, nhà nhà đều thắp hương và mở rộng cửa để rước lộc vào nhà. Trên bàn thờ tổ tiên bày bánh chưng, gà thiến, bánh kẹo, thịt lợn, đĩa ngũ quả, hai cây vạn niên. Hương được thắp cạnh bếp, ngoài cửa. Người Nùng thắp hương không khấn, hương trên bàn thờ phải thắp liên tục để trong nhà lúc nào cũng ấm cúng và xua đuổi tà khí. Đêm 30 và đêm mùng 1 Tết kiêng kị đốt lửa ngoài đường.

Bàn thờ người dân tộc Nùng thiết kế 2 tầng, tầng trên có 1 bát hương bày 5 hoặc 7 cái chén để thờ Nàng Tiên (Mẻ Nàng) chính là thờ Phật bà Quan âm Bồ Tát. Vật phẩm cúng là đồ chay với hoa quả, bánh kẹo và bánh chưng không nhân. Nếu thắp hương chỉ thắp 1 nén. Tầng dưới thờ ông, bà (bát hương cao thờ ông, bát hương thấp thờ bà) với 2 bát hương và 9 cái chén. Vật phẩm lễ tùy tâm gia chủ. Ngoài ra còn có bàn thờ mụ gồm 1 bát hương và 3 cái chén, dành riêng cho thế hệ con, cháu.

Tục lệ dựng cây nêu ngày Tết là một phong tục độc đáo của người Nùng. Họ dựng cây nêu với mục đích để xua đuổi tà ma nhằm đem lại mùa màng bội thu cho năm sau. Trên cây nêu người Nùng thường treo vàng mã, buộc lông gà. Tất cả đều vì mục đích bảo vệ con người, tạo lập hạnh phúc cho con người.

Trước cửa nhà của người Nùng thường hay đặt tượng chó đá. Tết đến, gia chủ thường rửa ráy, lau bụi cho “chó đá”. Chó đá được quét vôi trắng, tuyệt đối không để  bụi bám lên. Vào tối 30 Tết gia chủ sẽ dán lên lưng con chó đá một tờ giấy màu đỏ kiểu như mặc áo để ngài cùng đón năm mới với gia đình, ước nguyện một năm mới giàu sang, may mắn... Họ quan niệm nếu gia đình nào không chú trọng đến con vật linh thiêng này thì năm đó gia đình ấy sẽ làm ăn xui xẻo. Với tập tục “chó đá” là linh vật trừ tà, đem lại may mắn, tiếng sủa của nó còn khiến những “con ma” phải sợ, thú giữ phải quay đầu bỏ chạy... người Nùng ở Lạng Sơn giữ tập tục thờ “chó đá” từ nhiều đời nay. Ở bản Khòn Thống, cả bản có 273 hộ dân mà đã có tới 90% gia đình thờ chó đá, ngoài ra thôn cũng đã cho đúc một con chó đá to, uy nghiêm trước cửa nhà văn hóa để thờ cúng”. Chó đá của người dân nơi đây trung bình nặng khoảng chừng 5 – 7kg cũng có thể to hơn, họ tạc theo tư thế ngồi hoặc đứng. Dáng “chó đá” được ưa thích nhất chính là thế phục mồi hoặc sẵn sàng tấn công. Kiểu như hai chân con chó chống thẳng, mồm và mắt phải nhìn chăm chăm vào một điểm ở phía trước…Việc thờ chó đá không chỉ là tín ngưỡng đa thần mà còn là nét văn hóa thờ “chó đá” độc đáo của người Nùng. Họ không bao giờ ăn thịt chó và luôn coi chó là con vật thiêng liêng nhất đối với tổ tiên dòng họ. Chó đá của nhiều gia đình được truyền từ đời cụ tổ đến nay cũng phải mấy trăm năm. Tết Nguyên đán, ngày rằm mùng Một, người dân đều kính cẩn thắp hương, cúng thức ăn cho “chó đá” đến hết ngày Lễ, Tết mới thôi.

Ngày đầu Xuân, người Nùng có tục xuống vườn cuốc đất trồng ngô, cầu cho một năm mới mưa thuận, gió hòa, mùa màng bội thu, thóc lúa đầy nhà, lợn đầy chuồng, mọi người mạnh khỏe, bình an vô sự. Những chàng rể mới phải lo đi tai (đi Tết bố mẹ vợ) mang theo các lễ vật như: các loại bánh, hoa quả, gà thiến… Có nơi đồ lễ lên tới 120 cái bánh chưng. Có nơi nhất thiết phải có miếng thịt treo, cắt suốt chiều dài con lợn. Chàng rể lâu năm, thủ tục có phần đơn giản hơn, chủ yếu là bánh chưng và thịt lợn.

Ngày xưa, từ mùng 1 Tết đến 15 tháng Giêng, thanh thiếu niên trong làng sẽ đến gia đình trưởng bản (hoặc thầy mo) tập đánh trống, chiêng (cọ nào), trẻ con thì tập đi khà kheo, xe đạp. Thông thường người Nùng tiễn gia tiên, hóa vàng chủ yếu ngày mùng 2 chậm nhất là mùng 3 Tết. Công việc quan trọng nhất sau đó là chuẩn bị ăn Tết lại vào Rằm tháng Giêng. Tết này họ ăn rất to, cũng mổ lợn, gói bánh… Và như thế, cả tháng sau Tết, người Nùng chỉ ăn, chơi và đi hội Lùng Tùng. Đàn ông thì uống rượu và chơi tá lả, tam cúc, phỏm, lảy cỏ. Đàn bà đi làm lấy ngày, rồi lại bận túi bụi vào làm các loại bánh. Người Nùng rất tự trọng và mến khách (nhất là khách từ xa đến). Vì thế, bạn đến nhà người dân tộc Nùng, bạn không thể ra khỏi nhà khi chưa uống cạn một vài chén rượu chung vui. 

Tết cổ truyền của người Nùng là dịp để mỗi người tự ý thức về sự đổi mới của đất trời, về lẽ tuần hoàn của vạn vật, với tâm thái hân hoan, ước nguyện một năm mới no ấm, an vui. Tất cả đều được lặp lại theo chu kỳ làm nên nhiều tập tục mang đậm bản sắc dân tộc. Nó chứa đựng những đức tính tốt đẹp của người Nùng, luôn muốn được sống thân thiện, yên bình. Phong tục đón Tết của mỗi dân tộc tuy có nét khác nhau nhưng tất cả đều cùng chung một ý nghĩa muốn xa rời cái ác, hướng tới cái thiện, cầu mong cuộc sống tốt đẹp, bình an, làm phong phú thêm bản sắc văn hóa các dân tộc Việt Nam.

Hải Phong