Trải qua nhiều thăng trầm, biến cố của lịch sử, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên luôn giữ vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần của người Việt. Nó đã trở thành một tập tục truyền thống và là một trong các thành tố tạo nên bản sắc văn hóa Việt Nam. Thông qua việc thờ cúng, con cháu thể hiện lòng thành kính, biết ơn của mình đối với tổ tiên. Xuất phát từ niềm tin rằng sau khi người thân trong gia đình mất đi thì linh hồn họ vẫn còn tồn tại ở bên cạnh con cháu, giúp đỡ, che chở và phù hộ cho con cháu gặp may mắn. Khi ngày Tết đến, con cháu khấn mời tổ tiên, ông bà, cha mẹ, những người thân đã mất về cùng chung vui với gia đình và tiến hành dâng lễ, thờ cúng chu đáo tạo nên không khí thiêng liêng, đầm ấm. Trên bàn thờ những ngày Tết không thể thiếu đèn dầu (hoặc nến), nén hương, hoa tươi, trầu cau, chén nước trắng, mâm ngũ quả, rượu, đồ vàng mã và mâm cỗ cúng cổ truyền được nấu nướng, bày biện công phu. Sau khi cúng lễ xong xuôi, mọi người trong gia đình, dòng họ sẽ quây quần bên nhau thụ lộc của tiên tổ và chúc nhau một năm mới vạn sự tốt lành. Đến khi hết Tết, con cháu hóa đốt vàng mã, tiền âm phủ tượng trưng để biếu cho thần linh, tổ tiên và tiễn đưa tổ tiên trở về cõi vĩnh hằng.

Có thể thấy rằng, tục thờ cúng tổ tiên ngày Tết là một nét đẹp văn hóa truyền thống giúp con người hướng tới cái thiện và sống tốt hơn. Vì vậy phong tục này cần được gìn giữ, duy trì trong đời sống xã hội hiện đại. Tuy nhiên, dưới góc độ đảm bảo an toàn trong công tác PCCC, thì mỗi người dân phải tự ý thức, cảnh giác đề phòng cháy, nổ xảy ra khi thực hiện việc cúng lễ, thắp hương, hóa vàng dịp Tết. Vì theo tập tục, trên bàn thờ của mỗi gia đình trong những ngày này hầu như lúc nào cũng đỏ lửa vì thắp đèn, nhang; thậm chí có nhiều gia đình chủ quan, trong nhà vẫn để đèn thờ cháy và thắp hương ngay cả khi không có người ở nhà, cả nhà đóng cửa đi chơi, chúc Tết, về quê… nên tiềm ẩn nhiều nguy cơ hỏa hoạn. Bên cạnh đó, tục lệ đốt vàng mã ngày càng phổ biến. Nhiều người cho rằng, càng cúng nhiều, đốt nhiều vàng mã thì sẽ càng được thần linh và tổ tiên phù hộ độ trì, làm ăn phát đạt. Vì vậy, trong những ngày áp Tết và sau Tết, hầu như ở đâu chúng ta cũng bắt gặp hình ảnh những đống đồ vàng mã được các gia đình sửa biện rồi mang ra đốt để cầu niệm cho một năm cũ với bao chuyện muộn phiền qua đi và cầu một năm tốt lành sắp đến. Việc đốt vàng mã quá nhiều không chỉ gây ô nhiễm không khí, ảnh hưởng đến sức khỏe con người mà còn tiềm ẩn nguy cơ cháy, nổ khi không có biện pháp che chắn khiến tàn lửa có thể bị gió cuốn ra xung quanh, bắt lửa vào các vật dụng và gây cháy.

Trên thực tế, đã xảy ra không ít vụ hỏa hoạn nghiêm trọng mà nguyên nhân được xác định là do việc thắp hương, đốt vàng mã của người dân. Chẳng hạn như vụ cháy 8 căn nhà tại hẻm 81 đường Lương Thế Vinh, quận Tân Phú, TP Hồ Chí Minh, ban đầu chỉ một nhà dân đốt vàng mã cúng ông Táo, sau đó tàn lửa bay vào mút xốp gần đó rồi lửa nhanh chóng lan rộng và bén sang 7 căn nhà liên tiếp. Hay như vụ cháy vào lúc nửa đêm ngày 31/10/2016, tại tầng 8 tòa CT2 chung cư Rainbow, phường Hoàng Liệt, quận Hoàng Mai, TP Hà Nội, lực lượng chức năng cho biết, kết quả điều tra bước đầu xác định nguyên nhân cháy là do một chủ một căn hộ trên tầng 8 thắp hương. Lúc đó ngoài trời gió thổi mạnh nên tàn hương đã bay xuống bén lửa vào bộ bàn ghế bằng da phía dưới và ngọn lửa nhanh chóng bùng lên. Rồi 2 vụ cháy liên tiếp trong 2 ngày, 28 và 29/11/2016 tại Hà Nội ở chung cư Vimeco, đường Nguyễn Chánh và bể bơi nằm trên nóc của một tòa nhà 4 tầng, sát tòa nhà CT1 Khu đô thị Xa La – Hà Đông. Nguyên nhân cháy bước đầu được xác định là do người dân chung cư hóa vàng sau khi thắp hương ngày mồng Một Âm lịch, tàn lửa rơi xuống mái bể bơi bằng nhựa gây cháy…

Rõ ràng, phần lớn những vụ hỏa hoạn trên xảy ra đều do sự chủ quan của người dân trong việc tiến hành các nghi lễ thờ cúng, đặc biệt khi các gia đình có xu hướng thắp hương liên tục và đốt nhiều tiền vàng. Để đảm bảo an toàn về PCCC trong việc thờ cúng tổ tiên ngày Tết và hạn chế thấp nhất các vụ cháy trong dịp này, lực lượng chức năng đã khuyến cáo người dân cẩn trọng khi tiến hành cúng lễ. Bàn thờ phải làm bằng vật liệu khó cháy hoặc không cháy và có vách ngăn chống cháy lan sang khu vực xung quanh. Trước khi ra khỏi nhà hoặc đi ngủ cần kiểm tra kỹ nơi đun nấu, bàn thờ gia tiên, quản lý các vật liệu dễ cháy trong nhà, không thắp hương khi không có người ở nhà, không đốt hương vòng qua đêm. Nên dùng thùng, lư hương làm bằng vật liệu chịu nhiệt để đốt vàng mã và đặt tại nơi thoáng mát, không có các vật liệu dễ cháy xung quanh. Các gia đình cũng nên chuẩn bị sẵn xô nước, cát hoặc thiết bị PCCC khác khi đốt vàng mã để kịp thời xử lý các tình huống khi xảy ra hỏa hoạn. Luôn đảm bảo có lối, cửa thoát hiểm, bình chữa cháy hoặc thiết bị chữa cháy luôn có sẵn trong nhà. Đặc biệt luôn có phương án ứng phó và sơ tán trong trường hợp khẩn cấp. Trang bị phương tiện chữa cháy tại chỗ như bình chữa cháy, nước chữa cháy và hướng dẫn các thành viên trong gia đình cách sử dụng; chuẩn bị phương án thoát nạn cho người và tài sản khi xảy ra cháy.

Tóm lại, để phong tục thờ cúng tổ tiên thực sự phát huy được giá trị tích cực của nó trong đời sống tinh thần xã hội đòi hỏi mỗi người dân phải có trách nhiệm gìn giữ, duy trì thông qua từng hành động nhỏ, từng việc làm cẩn trọng – “cẩn tắc vô ưu”, qua đó góp phần giúp bảo tồn nét đẹp văn hóa không thể thiếu mỗi dịp Tết đến Xuân về này.■

Hồng Vân