“Áp Tết làm tranh, rảnh làm vàng mã”, câu nói của các cụ bô lão thôn Đạo Tú đã nói lên sự tồn tại lâu đời của nghề làm mã nơi đây, song hành cùng với nghề làm tranh truyền thống. Ở Đạo Tú, nhà nào cũng làm nghề vàng mã. Trăm nhà, trăm cửa hàng. Người trong làng lớn lên đã học làm mã... trước khi học chữ. Bất cứ nơi nào trong làng chúng tôi cũng bắt gặp hình ảnh từ cụ già cho đến em nhỏ ngồi cần mẫn cắt, dán, ghép, tỉ mỉ từng mẩu giấy, sơn sơn quét quét, xung quanh la liệt hàng thếp giấy chất cao đến nóc, màu, nan tre, hồ dán với các mô hình từ máy bay, ô tô đến ngựa, voi, cung điện được bày biện khắp nơi… Đến đây bạn không khỏi ngạc nhiên khi các hộ kinh doanh hầu như đều đề biển: “Bán quần áo”, “Đồ dùng sinh hoạt, đồ chơi trẻ em”, “Bán giầy dép đẹp”… nghe qua cứ tưởng hàng bán bình thường. Rồi những nguyên liệu như giấy dán gọi là “vải”, trang phục của người âm cũng gọi là ngai vàng, là mũ, là đồ dùng cá nhân… Đó là cách rất riêng của người làng Đạo Tú khi gọi các sản phẩm mã do mình làm ra, thể hiện tình yêu, sự gắn bó với nghề của họ. Đồng chí Nguyễn Như Điều – Bí thư Đảng ủy xã Song Hồ giới thiệu với chúng tôi về nghề truyền thống của làng với giọng nói đầy tự hào: Làm mã có hai loại đó là hàng gõ – tức là làm từ giấy báo loại, phết dung dịch đất cộng hồ rồi gõ vào cốt (khuôn) để ra các sản phẩm như: mũ ông công, mặt hình nhân, phỗng… và hàng dán gồm các loại được sản xuất, định hình bằng cách dùng hồ dán lại. So với nhiều làng nghề truyền thống khác thì nghề làm mã nhìn qua có vẻ nhẹ nhàng song cũng đòi hỏi lắm công phu, tỉ mỉ, cần sự khéo léo của đôi bàn tay, và cần có cả sự sáng tạo khi ghép khối, làm nên những mẫu mã mới. Ấy là chưa kể làm mã phải tiếp xúc với bụi giấy hóa chất mực in thì ít nhiều cũng bị ảnh hưởng độc hại, mà sơ ý một chút là “thần hỏa” nổi dậy, vậy là “mất cả chì lẫn chài”.
Mỗi hộ gia đình Đạo Tú chỉ sản xuất chuyên biệt từ một đến hai mặt hàng tùy theo nhu cầu của khách hàng, từ hàng đơn giản như: quần áo, mũ mã tiền vàng cho đến các hàng cao cấp, đồ gia dụng, xe máy, ô tô, máy bay... Nói như đồng chí Nguyễn Vũ Tuấn – cán bộ địa bàn Cảnh sát PCCC số 4, Cảnh sát PC&CC tỉnh Bắc Ninh và cũng là một người con của Đạo Tú thì đây là cách làm thể hiện tính... chuyên môn hóa cao. Anh Tuấn còn nói vui: “Cả làng Đạo Tú ai cũng là kỹ sư cơ khí, kỹ sư xây dựng và là nhà thiết kế thời trang”. Chả thế mà người trần có gì là ở đây có thể “thiết kế” ra cái đó, với sự đầu tư kỹ lưỡng về “kiểu dáng”, “chất liệu”, bắt kịp… xu hướng thời đại nên rất được các địa phương ưa chuộng, thậm chí còn xuất khẩu ra nước ngoài. “Mình làm nghề này mà thiếu đi sự chau chuốt, chỉnh chu, làm đại khái, qua loa là không tôn trọng những người đã khuất, như vậy có lỗi lắm”, anh Sơn – chủ cơ sở sản xuất Sơn Bắc chia sẻ.
Làm mã ở Đạo Tú nay cũng khác xưa nhiều. Trước họ chỉ làm thủ công, đóng từng cọc tiền vàng; người, ngựa giấy... dán khung xong vẽ bằng tay nên năng suất sản phẩm không cao. Có những hôm trời mưa, giấy ẩm còn phải đốt lửa sấy giấy, sấy thành phẩm nên nguy cơ xảy ra cháy rất lớn. Nay, nhiều hộ gia đình tiến tới sản xuất quy mô, đầu tư hàng trăm triệu đồng sắm máy in theo kiểu công nghiệp, máy cắt, khuôn mẫu, xây nhà xưởng, nên sản phẩm làm ra vừa nhanh lại vừa đẹp. Tuy nhiên, từ sản xuất thủ công chuyển sang đầu tư máy móc, lắp đặt dây chuyền sản xuất, mở rộng nhà xưởng, cửa hàng kinh doanh, thì đồng nghĩa với việc trữ lượng nguyên liệu cũng như khối lượng thành phẩm gia tăng gấp nhiều lần so với trước. Có gia đình ở Đạo Tú có kho giấy diện tích từ 300m2 đến 700m2, mỗi ngày làm ra hàng nghìn sản phẩm. Cũng chính từ đây, tư duy của người Đạo Tú về công tác PCCC cũng bắt đầu có sự “chuyển mình”. Họ hiểu rằng: muốn phát triển, giữ gìn, bảo vệ nghề truyền thống, thì trước hết sản xuất phải an toàn, đặc biệt là đối với nghề làm mã, bởi nếu không cẩn thận bị cháy là trắng tay.
Theo chân cán bộ “đường lối” Tuấn, chúng tôi dừng chân tại nhà chị Toan, cả căn nhà khoảng 50m2 chất đồ mã đã hoàn thiện lên đến tận nóc. Chị Toan cho biết, đây chỉ là nơi kinh doanh, giao dịch với khách hàng, còn cơ sở sản xuất của chị nằm sâu trong làng. Biết chúng tôi là đoàn cán bộ Cảnh sát PCCC đến kiểm tra, chị giới thiệu ngay số bình chữa cháy xách tay vừa trang bị cho cửa hàng. “Ngày Tết chúng tôi bận lắm nhưng các anh Công an xã, với mấy anh Cảnh sát PCCC đi nhắc nhở thường xuyên nên tôi cũng trang bị cho yên tâm.”
Trên trục đường chính ở Đạo Tú không chỉ có những hộ kinh doanh mà có cả những cơ sở vừa sản xuất, vừa kinh doanh, vừa là kho chứa hàng trên cùng một mặt bằng. Chúng tôi vào cơ sở của nhà anh Tuyến Huệ được coi là khá lớn trong thôn. Khu nhà cao 5 tầng được chia theo mục đích sử dụng, ở tầng 1 là xưởng sản xuất với hàng chục người hối hả cắt, dán…, các tầng trên vừa là kho chứa thành phẩm vừa là kho chứa nguyên liệu. Nhìn từng kiện giấy chất cao như núi, chúng tôi không khỏi rùng mình nếu ở đây xảy ra cháy thì mức độ sẽ nguy hiểm như thế nào. Anh Tuyến - chủ cơ sở cho biết đã hơn một tháng nay cả nhà làm ngày làm đêm cho kịp các mối đặt hàng, đặc biệt là các loại mũ ông Công ông Táo từ loại bình dân cho đến cao cấp. Cả năm chỉ được mùa cao điểm là những ngày này nên cũng cố làm. Tay thoăn thoắt dập máy cắt, anh vừa chỉ cho chúng tôi chỗ để bình chữa cháy. “Ngày nào loa phát thanh của thôn cũng phát cảnh báo, rồi cán bộ PCCC, UBND vận động đến nghe tuyên truyền, tập huấn thực địa về cháy, nổ nên sau đó, tôi sắm ngay 5 bình chữa cháy để tại mỗi tầng.”
“Ở làng này, mỗi nhà sản xuất một mặt hàng khác nhau. Nhà làm mũ thì chuyên làm mũ, làm quần áo thì chuyên quần áo, làm xe, máy tính, vàng bạc, trang sức… Mỗi chuyến hàng xuất ra cũng phải trăm triệu chứ không ít, nên chúng tôi chủ động trang bị bình chữa cháy ngay từ đầu” - chị Thực - chủ cơ sở Triển Thực cho biết. Theo chị, phòng chống cháy, nổ là bảo vệ chính tài sản của mình, nên khi cán bộ PCCC đến tuyên truyền, nhắc nhở, chị đã sắm ngay các phương tiện chữa cháy tại chỗ cho cửa hàng kinh doanh cũng như cơ sở sản xuất.
Ông Nguyễn Như Điều – Bí thư Đảng ủy xã Song Hồ cho hay: “Thôn Đạo Tú có 601 hộ thì 100% các hộ đều làm giấy màu và vàng mã. Có thể nói cả thôn là nguồn nguyên liệu cháy “khổng lồ”, tiềm ẩn nguy cơ cao về cháy, nổ, đe dọa tính mạng, tài sản của người dân và ảnh hưởng xấu đến tình hình an ninh trật tự địa phương. Vì vậy, chính quyền các cấp và nhân dân trong thôn ý thức rất rõ công tác đảm bảo phòng cháy có ý nghĩa sống còn đối với Đạo Tú. PCCC&CNCH đã trở thành ý nghĩ thường trực trong mỗi cán bộ, đảng viên và quần chúng nhân dân thôn Đạo Tú nói riêng và xã Song Hồ nói chung. Cẩn trọng không bao giờ là thừa!”
Song Hồ là nơi đầu tiên tại Bắc Ninh ra mắt Ban Chỉ đạo PCCC&CNCH và cũng là nơi đầu tiên thí điểm xây dựng mô hình “Ngõ xóm an toàn PCCC”, “Gia đình an toàn PCCC”. UBND xã phối hợp với lực lượng Cảnh sát PC&CC tỉnh Bắc Ninh, mà trực tiếp là Phòng Cảnh sát PCCC số 4 – Thuận Thành mở các lớp tuyên truyền giáo dục, phổ biến kiến thức về pháp luật, kỹ năng PCCC để nhân dân cảnh giác, phòng ngừa và có kỹ năng xử lý khi có cháy, nổ xảy ra. Bên cạnh đó, Song Hồ cũng thành lập các Đội, Tổ Dân phòng tại mỗi thôn, cụm, tổ dân cư đảm bảo biên chế và tổ chức huấn luyện nghiệp vụ theo phương châm 4 tại chỗ. Chính vì thế, nhận thức của nhân dân, chủ cơ sở sản xuất kinh doanh về công tác PCCC đã có sự chuyển biến rõ rệt. Thời gian gần đây, các hộ dân đều tự nguyện mua bình chữa cháy, lắp đặt lại hệ thống điện để đảm bảo an toàn… Đặc biệt là vào dịp cuối năm, với mục tiêu đảm bảo cho nhân dân yên tâm đón một cái Tết an toàn, tích kiệm, UBND xã Song Hồ đã đẩy mạnh công tác tuyên truyền phòng cháy, tăng mật độ phát sóng các tin bài liên quan đến công tác PCCC, kẻ vẽ pano, áo phích, tổ chức cho các hộ gia đình ký cam kết đảm bảo an toàn về PCCC… đồng thời tăng cường kiểm tra, giám sát đảm bảo không có hộ nào trong xã kinh doanh, sử dụng các mặt hàng cấm như: pháo, đèn trời…
Theo Đại tá Phạm Văn Lương – Phó Giám đốc Cảnh sát PC&CC tỉnh Bắc Ninh: “Xảy ra cháy, nổ ở các làng nghề chủ yếu do nhận thức của người dân và chủ các cơ sở sản xuất còn hạn chế, không quan tâm đến các biện pháp phòng, chống cháy, nổ. Để không chỉ Đạo Tú mà các làng nghề phát triển bền vững, bảo đảm an toàn phòng chống cháy, nổ, việc đầu tiên là chính quyền địa phương cũng như nhân dân cần thay đổi tư duy trong chấp hành những quy định về PCCC. Bên cạnh đó, Cảnh sát PC&CC tỉnh Bắc Ninh phối hợp chặt chẽ với cấp ủy, chính quyền địa phương nghiêm túc đẩy mạnh công tác tuyên truyền về công tác PCCC và những tác hại do cháy, nổ gây ra để làm thay đổi nhận thức của các tổ chức, doanh nghiệp, người dân”.
Rời thôn Đạo Tú, chúng tôi cảm nhận nơi đây đã và đang có sự chuyển biến đáng ghi nhận trong cả nhận thức và tư duy về công tác PCCC của những người quanh năm chuyên phục vụ đồ cho “người cõi âm”. Hy vọng với sự vào cuộc quyết liệt, đồng bộ của chính quyền địa phương, Cảnh sát PC&CC tỉnh cùng sự tích cực của các hộ sản xuất, công tác đảm bảo an toàn PCCC ở Đạo Tú sẽ phát huy được hiệu quả, góp phần thúc đẩy kinh tế địa phương phát triển mạnh mẽ, bền vững, đem lại đời sống ổn định, ấm no cho nhân dân.■
Mộc Miên