Theo gia phả của nhiều dòng họ ở Bát Tràng như: họ Trịnh, Lê, Vương, Phạm, Nguyễn..., tổ tiên của họ vốn là cư dân Bồ Bát, tức Bồ Xuyên và Bạch Bát thuộc phủ Trường Yên khi xưa. Ngày nay, Bồ Xuyên và Bạch Bát là hai thôn của xã Yên Thành, huyện Tam Điệp, tỉnh Ninh Bình. Cư dân Bồ Bát có nghề gốm từ lâu đời. Từ khi vua Lý Thái Tổ dời đô về Thăng Long (năm 1010), một số thợ gốm Bồ Bát cũng di cư ra đây lập nghiệp, mở lò gốm, gọi là Bạch Thổ phường (phường Đất Trắng). Những đợt di cư tiếp theo đã biến Bát Tràng từ một làng gốm bình thường trở thành một trung tâm gốm, được triều đình chọn là nơi cung cấp đồ cống phẩm cho nhà Minh lúc bấy giờ. Tuy nhiên sản phẩm nổi tiếng của Bát Tràng thời đó là gạch chứ không phải là gốm. Chẳng vậy mà các cụ vẫn truyền nhau câu ca dao xưa:

“Chiếu Nga Sơn, gạch Bát Tràng

Vải tơ Nam Định, lụa hàng Hà Đông”

Hay:

“Ước gì anh lấy được nàng

Để anh mua gạch Bát Tràng về xây”

Cho đến thời điểm hiện nay, 99% người làng Bát Tràng không còn làm gạch nhưng gốm sứ Bát Tràng thì đã trở nên nổi tiếng. Bước chân qua khỏi cổng chào đi vào làng Bát Tràng, bạn đã có thể nhìn thấy hàng trăm cửa hàng, xưởng sản xuất, công ty san sát, bày biện vô số những món đồ gốm khác nhau. Đó là lúc bạn đã lọt vào thế giới của “ăn gốm, thở gốm, ngủ gốm...”. Từ những sản phẩm phục vụ thờ cúng, cho đến những đồ gia dụng như bát đĩa, bình vại, ấm chén… hoặc đồ trang trí sân vườn như: lão nông, con trâu, chú mục đồng, Thị Nở - Chí Phèo hay những chiếc vòng tay, vòng cổ, khuyên tai xinh xắn… tất cả đều tinh tế và sống động. Hầu như các sản phẩm gốm của Bát Tràng đều làm thủ công. Đó là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa cốt đất được phối tạo từ cát và đất phù sa của dòng sông Hồng, lớp men gio trấu cổ truyền cùng bàn tay tài hoa, óc sáng tạo của những nghệ nhân, đem nung qua hàng nghìn độ để biến những hòn đất vô tri trở thành một tác phẩm nghệ thuật, để tạo nên lớp men có độ sâu, độ đằm, làm nên đặc thù riêng của dòng gốm Bát Tràng và chỉ Bát Tràng mới có. Cái tinh tế của gốm Bát Tràng nằm ở chỗ ấy. Chẳng thế mà, giữa trăm ngàn loại gốm sứ Trung Quốc, nhập ngoại, gốm sứ Bát Tràng vẫn đứng vững, chinh phục khách hàng khắp đất nước và có một lượng không nhỏ xuất sang Nhật, Pháp, Mỹ, Thái Lan...

Bát Tràng phát triển được mạnh mẽ như bây giờ không thể không nhắc đến những cải tiến vượt bậc về lò nung. Ban đầu là lò đàn, lò bầu, rồi phát triển tới dạng lò hộp, lò gai bởi nhiệt độ của lò nung là yếu tố quyết định màu men và bảo đảm sự an toàn của sản phẩm trong quá trình phân phối tiêu dùng. Vào khoảng thế kỷ XIX,  gốm được nung trong lò bầu bằng rơm rạ, tre nứa, sau thay bằng “củi phác”, “củi bửa”, thứ củi sau khi được bổ ra, xếp thành từng đống ngoài trời, phơi sương nắng cho ải rồi mới đem sử dụng. Khi chuyển sang dùng loại lò đứng từ năm 1975 trở lại đây, nguyên liệu chính là than cám, còn củi chỉ dùng để mồi lò. Than cám trộn kỹ với bùn đất theo tỷ lệ nhất định rồi nặn thành từng bánh nhỏ, đập lên mặt tường nhà, tường ngõ phơi khô. Có một thời, những con ngõ nhỏ ngoằn nghèo với bức tường than trở thành nét đặc trưng của Bát Tràng, bối cảnh không thể thiếu trong những bức ảnh của bất cứ du khách nào đã một lần ghé qua nơi đây.

Nhưng rồi, đứng trước thách thức của nguy cơ ô nhiễm môi trường làng nghề, sự cạnh tranh của gốm sứ nước ngoài, những lò gốm truyền thống đốt than được thay bằng các lò đốt gas được đầu tư hàng tỷ đồng. Sự biến chuyển đó đã làm thay đổi cả một làng nghề. Gốm Bát Tràng mang một diện mạo mới, sản phẩm không chỉ độc đáo mà còn đẹp hơn, chịu lực tốt hơn và có giá thành hợp lý hơn. Cũng từ đây, môi trường Bát Tràng được cải thiện, Bát Tràng không còn là một làng nghề đơn thuần mà trở thành một điểm du lịch lý thú, thu hút hàng nghìn lượt khách thăm quan mỗi năm. Nhưng có một nguy cơ mà ngay cả chính quyền địa phương và các hộ sản xuất, người dân không ý thức được khi sử dụng các lò đốt gas này - đó là những tiềm ẩn về cháy, nổ.

Con người Bát Tràng có hơn 7 thế kỷ phiêu lưu trong thế giới của đất và lửa, dùng lửa để hòa trộn mồ hôi, tâm huyết và sự sáng tạo của mình vào việc bảo tồn và phát triển nghề gốm truyền thống. Nhưng hiện nay, với hơn 700 hộ dân sử dụng khí dầu mỏ hóa lỏng gas trong sản xuất, nung gốm, người dân Bát Tràng dường như đang… “giỡn mặt với hỏa thần”.

Ngay từ những ngày đầu tháng 1/2016, tại Bát Tràng đã xảy ra cháy tại xưởng gốm sứ Trung Hạnh ở thôn Đa Tốn thiêu rụi hơn 2.000m² nhà xưởng chứa thùng bìa, nguyên vật liệu sản xuất cùng sản phẩm gốm sứ. Theo thống kê của Cảnh sát PC&CC TP Hà Nội, từ năm 2010 đến nay, làng nghề Bát Tràng đã xảy ra hàng chục vụ cháy, nổ liên quan tới khí gas công nghiệp gây thiệt hại hàng trăm tỷ đồng. Ông Nguyễn Trung Kiên, Phó Chủ tịch UBND xã Bát Tràng thừa nhận: “Các hộ dân hầu như chỉ tập trung sản xuất kinh doanh, còn chưa chú trọng đến công tác PCCC. Có nhiều hộ còn… nung bình gas trên bếp than tổ ong để tận dụng tối đa lượng gas trong bình dẫn đến cháy lớn.” Thiếu tá Nguyễn Văn Đoàn, cán bộ quản lý địa bàn thuộc Phòng Cảnh sát PC&CC số 11 - Cảnh sát PC&CC TP Hà Nội cho biết: sử dụng gas công nghiệp để nung gốm rất phổ biến ở Bát Tràng, nhà nào cũng thường xuyên tích trữ hàng chục bình gas trong nhà. Bên cạnh việc liên kết với các công ty gas xây dựng đường ống dẫn gas lên lò nung, một số hộ dân tự trang bị đường ống dẫn đến nguy cơ cháy, nổ có thể xảy ra bất cứ lúc nào. Ngoài ra, hệ thống điện tại khu vực có gas không phải là hệ thống điện phòng nổ; trang thiết bị PCCC rất ít, không đủ tiêu chuẩn, cá biệt còn có cơ sở sản xuất còn không trang bị..., nhất là những cơ sở có quy mô nhỏ, kiểu hộ gia đình. 

Chúng tôi được anh Đoàn dẫn đi vào kiểm tra cơ sở sản xuất gốm sứ của gia đình anh Dũng nằm tại con ngõ nhỏ hun hút sâu trong làng. Cơ sở của anh Dũng có 2 lò nung với chục thợ gốm đang miệt mài cho sản phẩm vào lò. Anh Dũng cho biết, hàng ngày, một lò nung của anh thiêu thụ khoảng 3 bình gas 45kg. Còn vào dịp giáp Tết như hiện nay, sản lượng tiêu thụ gas gấp 3 lần ngày thường. Khi chúng tôi hỏi về việc xảy ra cháy, nổ khi sử dụng đường ống dẫn gas, anh trả lời “hồn nhiên”: “Gốm nung đến hàng nghìn độ còn chẳng cháy thì tự nhiên cháy làm sao được”. Số công nhân làm việc tại xưởng của anh cũng chưa từng đi nghe tuyên truyền, tập huấn PCCC bao giờ dù cơ sở đã đi vào hoạt động được gần chục năm. Và cơ sở nhà anh Dũng không phải là cơ sở duy nhất diễn ra tình trạng như thế.

Nguy cơ cháy, nổ tại làng nghề Bát Tràng thì luôn hiện hữu, nhưng công tác xử lý cũng gặp rất nhiều khó khăn. Thực tế, cơ quan chức năng đã có rất nhiều đợt tuyên truyền cũng như tập huấn kỹ năng thoát nạn để người dân Bát Tràng hiểu được mối nguy hiểm tiềm ẩn, nhưng không mấy ai quan tâm. Hầu hết đường làng, ngõ xóm đều khá nhỏ, xe chữa cháy không vào được, hệ thống cấp nước chữa cháy cũng không có… “Ngay như đợt tháng 5 vừa qua, Phòng Cảnh sát PCCC số 11, Cảnh sát PC&CC TP Hà Nội TP Hà Nội kết hợp với UBND xã Bát Tràng đã tổ chức lớp tập huấn cho các công ty, hộ sản xuất, kinh doanh đồ gốm sứ tại làng nghề, số giấy mời phát ra là 150 nhưng chỉ có khoảng 80 người tham dự” - Thiếu tá Đoàn cho biết.

Trước những nguy cơ tiềm ẩn về cháy, nổ, trong vài năm trở lại đây, chính quyền xã Bát Tràng đã bắt đầu chú trọng đến công tác PCCC, đưa công tác PCCC vào Nghị quyết của cấp Ủy Đảng, xây dựng kế hoạch, tổ chức tuyên truyền phổ biến kiến thức PCCC theo nội dung kế hoạch. Theo ông Trần Trung Kiên, Phó Chủ tịch UBND xã Bát Tràng: “Chính quyền xã Bát Tràng luôn đánh giá xã là địa bàn trọng điểm của huyện Gia Lâm về nguy cơ cháy, nổ. Vì vậy, địa phương đã xây dựng Đội PCCC gắn với địa bàn dân cư, thường xuyên mở có những lớp tập huấn, hướng dẫn và tuyên truyền pháp luật PCCC đến các hộ dân. Trong năm 2016, Bát Tràng đã tổ chức được 2 buổi tuyên truyền và diễn tập phương án chữa cháy để trang bị cho các cơ sở, hộ gia đình những kỹ năng cơ bản về PCCC&CNCH ban đầu. Thời gian tới, UBND xã sẽ phối hợp Phòng Cảnh sát PC&CC số 11 tăng cường kiểm tra, nhắc nhở các hộ kinh doanh. Tuy nhiên, để có thể khắc phục được những tồn tại và đặc biệt là nâng cao ý thức của người dân, Bát Tràng cần thời gian để tiến hành đồng bộ nhiều giải pháp”.

Theo lãnh đạo Phòng Cảnh sát PC&CC số 11, Cảnh sát PC&CC TP Hà Nội: “Với địa bàn Bát Tràng, mục đích cuối cùng đơn vị là làm sao thay đổi nhận thức đã “thâm căn có đế” của từng hộ gia đình, từng hộ kinh doanh về công tác PCCC. Trên thực tế, Phòng Cảnh sát PCCC số 11 đã chỉ đạo tăng cường công tác tuyên truyền, hàng năm tổ chức các buổi tuyên truyền thực tế, gửi băng đĩa để chính quyền địa phương phát trên hệ thống phát thanh của từng thôn, để nhân dân nhận thức sâu sắc hơn nữa về công tác PCCC, chấp hành pháp luật PCCC, và hướng dẫn người dân khắc phục những thiếu sót. Mà muốn làm được điều đó, cái chúng ta cần là thời gian và sự kiên trì…”

Có lẽ, Bát Tràng cũng như hàng trăm làng nghề khác ở Việt Nam đang đi tìm lời giải đáp cho câu hỏi: Làm gì để giữ gìn nghề truyền thống, mà vẫn phát triển bền vững? Các thế hệ của làng nghề gốm Bát Tràng đã đứng vững qua nhiều thế kỷ bởi họ chấp nhận cải tiến, nhưng không phải chấp nhận đánh đổi để mất đi giá trị xưa cũ. Các nghệ nhân vẫn ngày ngày say sưa bên chiếc bàn xoay, kết hợp với công nghệ làm gốm mới với những giá trị truyền thống để đem lại hiệu quả kinh tế cao. Nhưng hiệu quả kinh tế phải đi đôi với bảo vệ môi trường, đảm bảo an toàn PCCC làng nghề? Đó là những thách thức mà Bát Tràng đang phải đối diện… Còn tôi, tôi vẫn hy vọng Bát Tràng mãi mãi là một ngọn lửa, ngọn lửa của sự đam mê và tài hoa sáng tạo để giữ lấy cái hồn của đất trong từng sản phẩm chứ không phải là nơi “ngọn lửa” tàn phá của “hỏa thần” hoành hành.

Trung Hoa