Ít ai biết rằng, phong tục đốt pháo mừng Xuân có lịch sử trên 2000 năm và có nguồn gốc từ Trung Quốc. Tương truyền rằng, hợp chất thuốc nổ được các nhà luyện đan Trung Quốc tình cờ tìm ra từ đời Đường, sau đó ứng dụng để chế tạo ra pháo. Ý nghĩa ban đầu của việc đốt pháo là để xua đuổi tà khí. Bởi vậy mà vào lúc giao thừa, nhà nhà đều vang lên tiếng pháo giòn giã báo hiệu thời khắc thiêng liêng của đất trời. Đối với người Việt Nam, pháo mang ý nghĩa vui mừng đón chào năm mới - “tống cựu nghinh tân”, mong ước những điều tốt đẹp và may mắn. Đốt pháo trong dịp Tết là hình ảnh văn hóa đẹp nhưng đốt và sản xuất pháo đã gây ra hàng loạt vụ tai nạn, cháy nhà, chết người hoặc thương tật suốt đời, ảnh hưởng đến an ninh trật tự, tổn thất về kinh tế, ô nhiễm môi trường nhiều không thể thống kê hết được.

Điểm lại trên thế giới, hàng loạt những con số cảnh báo đến mức “giật mình” từ thảm họa pháo hoa. Ngày 13/5/2000, kho chứa pháo hoa SE ở Thành phố Eschede, Hà Lan phát nổ đã khiến 23 người chết, 947 người bị thương, 400 ngôi nhà và 1.500 tòa cao ốc bị phá hủy. Tổng thiệt hại ước tính lên tới trên 450 triệu Euro. Cũng trong năm 2000, tại Trung Quốc, một nhà máy sản xuất pháo hoa chưa được cấp chứng chỉ ở phía Nam Trung Quốc đã phát nổ, làm chết 33 người. Ngày 3/11/2004 tại Seest, ngoại ô Thành phố Kolding, khi một nhà máy chứa 1.200 tấn pháo hoa đã phát nổ, làm một lính chữa cháy thiệt mạng, 34 người ngộ độc thuốc pháo, 17 người khác quanh khu vực này bị thương. Tổng thiệt hại của vụ nổ lên tới 140 triệu USD… Năm 2006, vào ngày Tết đầu tiên của Trung Quốc, một kho pháo hoa đã bị nổ trong một lễ hội đền chùa ở Henan, làm chết 36 người và làm bị thương hàng chục người khác. Đêm 5/12/2009 ở Nga, một vụ hỏa hoạn khủng khiếp đã bùng lên ở hộp đêm “Lame Horse”, Perm. 146 người thiệt mạng, gần 100 người khác bị thương do hộp đêm này đã không tuân thủ các quy định về an toàn phòng cháy và pháo hoa là thủ phạm. Năm 2012, vụ nổ lớn trong một nhà máy pháo hoa đã khiến 40 người chết và hơn 70 người khác bị thương nặng. Sau đó, Chính phủ Ấn Độ phải đóng cửa hơn 150 cơ sở sản xuất không có giấy phép hoạt động khác…

Ở Việt Nam, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị số 406-TTg ngày 08/8/1994 về việc cấm sản xuất, buôn bán và đốt pháo. Tuy nhiên, những thảm họa từ pháo vẫn cứ diễn ra ở mức báo động do một số đối tượng vẫn lén lút sản xuất, buôn bán, tàng trữ, vận chuyển và sử dụng. Ngay cả ở những cơ sở được phép sản xuất, vận chuyển và sử dụng với một quy trình nghiêm ngặt đảm bảo an toàn cũng không thể nói trước được những ẩn họa khó lường từ pháo. Vụ nổ xe vận chuyển pháo hoa tại sân vận động Mỹ Đình vào tháng 10/2010 khiến 3 người chết là bài học đắt giá để nâng cao công tác phòng ngừa cháy nổ đối với loại vật liệu này. Tuy nhiên, dù phòng ngừa cẩn thận, dù quy trình nghiêm ngặt tới cỡ nào thì cũng không ai có thể biết trước được những hiểm họa khôn lường từ pháo. Thảm họa ngày 12/10/2013 tại nhà máy Z121 thuộc Tổng cục Công nghiệp Quốc phòng (Bộ Quốc phòng) đóng trên địa bàn xã Khải Xuân và Võ Lao, huyện Thanh Ba, tỉnh Phú Thọ, khiến cả một vùng rộng lớn quanh khu vực rung chuyển mạnh. Gần 30 người chết, gần 100 người khác bị thương, hàng ngàn ngôi nhà, cơ sở vật chất trên diện tích rộng xung quanh nhà máy Z121 bị hư hỏng nặng... Những thống kê về số người thương vong trong vụ nổ nhà máy sản xuất pháo hoa tại Phú Thọ khiến ai nấy đều bàng hoàng. Sự kiện gây chấn động này thêm một lần cảnh báo về những hiểm họa khó lường từ cháy, nổ pháo hoa.

Sự hiện diện của pháo hoa trong rất nhiều dịp Lễ, Tết đã mang đến cho người dân niềm vui, hân hoan và cả niềm hạnh phúc. Nhưng có một câu hỏi đặt ra là, tại sao những “chùm” ánh sáng rực rỡ đó lại có thể diễn ra ở xa tít trên kia của bầu trời? Những chất nào kết hợp lại để tạo ra thứ ánh sáng nhiều màu sắc đến thế? Trong thành phần pháo hoa bao gồm: thuốc nổ và hạt cháy. Các hạt cháy được bao bọc bởi nhiều lớp “quần áo” khác nhau, bố trí bởi những lớp bìa các tông ngăn cách thành các tầng khác nhau trong lớp vỏ pháo. Để làm cho những chiếc “áo” kia bật tung trên bầu trời cần thiết phải có một áp lực rất lớn có thể làm phân tán ánh sáng trong một khoảng không gian rộng. Chính vì vậy, trong mỗi lớp ngăn cách giữa các lớp vỏ đều phải có thuốc pháo nằm xem kẽ nhau. Áp lực đẩy từ phía ngòi pháo càng lớn thì phạm vi nổ của pháo hoa càng rộng và ngược lại. Các lớp bìa kể trên ngăn cách thành tầng tầng lớp lớp khác nhau và có thể chịu được một sức nổ cực lớn, trong một khoảng thời gian nhất định sẽ cản được lượng nhiệt lượng cao và khí mà thuốc nổ sinh ra. Chất làm nên thứ ánh sáng lấp lánh của pháo hoa có bao gồm cả thuốc nổ. Điều này lý giải vì sao khi pháo hoa phát sáng đều kèm theo tiếng nổ vang rền…

Đi tìm lời giải đáp về những ẩn họa khôn lường từ pháo, các chuyên gia phân tích rằng: So với thuốc nổ dân dụng và quân dụng, đại bộ phận thuốc pháo đều có độ nhạy cảm tác động tương đối thấp, nhưng độ nhạy cảm ma sát lại khá cao. Theo một kết quả điều tra đối với 316 loại thuốc pháo được sử dụng ở Trung Quốc, có tới 137 loại có độ nhạy cảm ma sát đạt tới 80%, 98 loại có độ nhạy cảm ma sát 100%, 211 loại có độ nhạy cảm ma sát cao hơn độ nhạy cảm tác động một cách rõ rệt. Đây chính là nguyên nhân đầu tiên dẫn đến tai nạn, vì sự ma sát thường xuyên diễn ra ở bất cứ đâu, bất cứ lúc nào trong quá trình sản xuất: tiếp xúc giữa đế giày với mặt đất, quét sàn, đổ thuốc pháo từ thùng ra, nghiền thuốc, khoan lỗ đặt ngòi… Có nhiều trường hợp, vì bề mặt tiếp xúc thô ráp hoặc nhỏ nên lực ma sát gây ra rất lớn, dẫn đến cháy, nổ. Mặt khác, tĩnh điện trong quá trình sản xuất cũng là nguyên nhân dẫn đến sự cố này. Bên cạnh đó, đa số xưởng sản xuất pháo lậu đều là xưởng tạm, hoạt động mang tính thời vụ nên chủ xưởng ngoài việc sử dụng nhân công trái phép, còn không tuân thủ các quy định an toàn sản xuất, điều kiện làm việc, môi trường không đảm bảo nên tai nạn rất dễ xảy ra. Mặt khác, vì mối lợi lớn nên nhiều người cũng không nhận ra rằng, bên cạnh nguy cơ cháy nổ, việc sản xuất pháo còn mang lại những nguy cơ rất lớn với sức khỏe. Ngoài KClO3 là một chất rất nguy hiểm, họ còn sử dụng một số chất có độc tính rất cao để làm pháo hoa, đó là đồng axetoasenit, thủy ngân clorua, asen sunfua. Các chất này có khả năng gây ra các kiểu ngộ độc khác nhau và tỷ lệ tử vong khi ngộ độc rất cao.

Không ai có thể phủ nhận những giá trị văn hóa tinh thần của việc đốt pháo trong ngày Tết. Nhưng khi đô thị ngày càng đông đúc, cuộc sống con người ngày càng hiện đại, không gian ngày càng thu hẹp thì tục đốt pháo nảy sinh nhiều hiểm họa, đặc biệt là nguy cơ cháy, nổ. Khi những màn pháo hoa bừng sáng trên bầu trời, người xem được chiêm ngưỡng vẻ đẹp rực rỡ với sự háo hức, ngạc nhiên thú vị. Nhưng ít ai biết được rằng, để có được những giây phút bình yên ấy, các chiến sỹ Cảnh sát PCCC đã và đang ngày đêm lặng thầm “giữ lửa”, giữ bình yên cho những phút giao thừa… Năm nào cũng vậy, khi hàng tấn pháo đã được tập kết chuẩn bị cho đêm giao thừa, hứa hẹn hội tụ của sắc màu, của ánh sáng và âm nhạc thì các chiến sỹ Cảnh sát PCCC lại âm thầm đối mặt với hiểm nguy đảm bảo an toàn tuyệt đối cho những phút giao thừa thiêng liêng ấy.

Mặc dù từ khâu chuẩn bị đến khâu tiền trạm, hay bảo vệ an toàn cho pháo trong các xe chở đều được kiểm tra chặt chẽ và kỹ lưỡng nhưng khó khăn và nguy hiểm nhất là việc vận chuyển pháo vào thành phố. Đây là nơi giao thông “quá tải” thường xuyên ùn tắc. Chỉ một sự sơ suất nhỏ có thể gây hậu quả khó lường…

Pháo hoa là loại vật liệu nổ dễ bắt cháy, lại thường xảy ra nổ cộng hưởng nếu xảy ra sự cố và mức độ sát thương cao. Bởi vậy, xe chở pháo phải tuân thủ nghiêm ngặt về khối lượng vận chuyển và trang bị đầy đủ các phương tiện PCCC, lái xe phải là người dũng cảm, bình tĩnh và mưu trí trong xử lý các tình huống cũng như chuyên nghiệp về kỹ năng điều khiển phương tiện vận chuyển. Lực lượng PCCC tham gia áp tải phải tinh nhuệ, có bản lĩnh và ứng phó nhanh khi xảy ra các tình huống. Mỗi lần đi áp tải pháo hoa về vị trí tập kết, các chiến sỹ Cảnh sát PCCC vừa giám sát trên thùng xe, vừa đôn đốc chỉ đạo cách khuân vác, cách xếp đặt làm sao cho an toàn nhất.

Trên đường xe chở pháo trở về thành phố phải đi chặng đường rất dài, xe lại không được dừng đỗ mà chạy suốt đêm. Các chiến sỹ Cảnh sát PCCC phải thay phiên nhau luôn ở tư thế “sẵn sàng ứng phó nếu có tình huống xảy ra”. Vừa áp tải, vừa phải làm công việc kiểm tra mức độ an toàn, nhiệt lượng trên xe hoặc trong các thùng đựng pháo đã được niêm phong...

Để giữ an toàn về PCCC đối với các điểm bắn pháo hoa đêm giao thừa, lực lượng Cảnh sát PCCC cũng rất căng thẳng và áp lực. Pháo hoa thường được quy định bắn ở cả tầm thấp và tầm cao, nhưng không ai có thể khẳng định về sự an toàn tuyệt đối trước những hiểm họa cháy, nổ. Bởi đây thường là tụ điểm đông người, với nhiều thành phần, nhiều tầng lớp khác nhau. Nếu xảy ra sự cố, thì “tâm lý đám đông” sẽ ảnh hưởng không nhỏ tới việc thoát nạn, thoát hiểm. Chính vì vậy, ngay sau khi áp tải, vận chuyển pháo về thành phố, lực lượng Cảnh sát PC&CC phải bố trí xe chữa cháy, phân công cán bộ, chiến sỹ bảo vệ và khảo sát lập phương án xử lý các tình huống cháy, nổ…

Đốt pháo trong ngày Tết nói chung và bắn pháo hoa trong ngày Tết nói riêng - một phong tục tốt đẹp của dân tộc Việt Nam mang theo bao ước vọng về một ngày mai tươi sáng. Tuy nhiên, vì chính sách tiết kiệm cho nhân dân đón Tết, vì sự giảm tải áp lực đè nặng lên vai những chiến sỹ Cảnh sát PC&CC trong mỗi đêm Giao thừa, vì sự an toàn cho tính mạng của người dân, tài sản của nhà nước và nhân dân, Chỉ thị số 11- CT/TW của Ban Bí thư ra đời trước thềm Xuân 2017 là một Chỉ thị đúng đắn, kịp thời để mọi người dân an tâm vui Tết.

Trần Hồng Minh