Cách trung tâm Thủ đô 20km, dọc theo quốc lộ 1A, vào những ngày giáp Tết, chúng tôi có dịp đi thăm làng nghề làm “vàng mã” nổi tiếng của Hà Nội hiện nay là làng Phúc Am và Duyên Trường thuộc địa phận huyện Thường Tín. Không biết từ bao giờ, nghề sản xuất vàng mã đã trở thành một nghề truyền thống ở mỗi hộ gia đình nơi đây. Theo ông Lưu Văn Hùng - Trưởng thôn Phúc Am chia sẻ: “Nghề vàng mã không biết xuất hiện từ khi nào, trước đây, làng có truyền thống làm nghề đan rổ, rá tre, nhưng khi kinh tế thị trường phát triển, các gia đình dần chuyển sang nghề làm vàng mã và cứ theo hình thức cha truyền, con nối. Tính đến thời điểm này, nghề làm vàng mã cũng tồn tại được 30 - 40 năm trong làng”.

Những năm gần đây, kinh tế đất nước phát triển, nghề làm vàng mã cũng nhờ đó mà đi lên.  Nhìn con đường làng trải bê tông rộng rãi, những ngôi nhà hai, ba tầng san sát hai bên, chúng tôi cảm nhận được sự thay đổi rõ rệt của làng quê nơi đây. “Ở làng hiện nay, có khoảng 20 - 30 hộ lớn, còn hầu hết cả làng đều tham gia sản xuất, kinh doanh vàng mã. Nghề làm vàng, mã giúp đời sống bà con trong làng ổn định hơn” – ông Lưu Văn Hùng chia sẻ thêm.

Sở dĩ nghề làm vàng mã phát triển vượt bậc như thế này xuất phát từ nhu cầu của người tiêu dùng. Như trước đây, vào các ngày Lễ Xá tội vong nhân; Tết Nguyên đán người dân chỉ hóa vàng mã quần áo để thể hiện chữ hiếu và cầu mong bình an cho người cõi âm thì nay nhà nhà đều sắm lễ cũng vàng mã cho người cõi âm rất thịnh soạn, đầy đủ những vật dụng như người trần, dần dần việc cúng vàng mã đã trở thành một thói quen tiêu dùng không thể thiếu trong mỗi dịp lễ.

Không làm vàng mã theo mùa vụ như Đông Hồ - Bắc Ninh, làng nghề ở đây sản xuất quanh năm theo đơn của khách từ khắp mọi nơi đến đặt. Càng gần những dịp lễ lớn trong năm, các cơ sở sản xuất lại tất bật chạy đua để kịp số lượng hàng hóa bán ra, phục vụ nhu cầu tiêu thụ vàng mã vô cùng lớn. Làng nghề Phúc Am, Duyên Trường chủ yếu sản xuất đồ phục vụ cúng tế như voi, ngựa, rắn, người sơn trang, hình nhân hay các vị tướng…, vài năm nay, để bắt kịp thị hiếu tiêu dùng, những người làm nghề còn thiết kế cả nhà lầu, xe máy, xe hơi và những vật dụng khác theo yêu cầu của khách đúng theo quan niệm “trần nào âm vậy”.

Vừa chia sẻ về làng nghề, ông Hùng cũng nhiệt tình đưa chúng tôi tới thăm quan một số hộ gia đình sản xuất. Khẩn trương và tất bật là những gì chúng tôi được chứng kiến tại làng nghề truyền thống vào thời điểm này. Tìm hiểu về nghề làm vàng mã, chúng tôi được người dân làm nghề ở đây cho biết: “Làm vàng mã được chia làm nhiều loại, loại kỹ, đẹp, giá cao, hàng bình dân. Nghề làm hàng mã đòi hỏi người thợ sự tỉ mỉ, khéo léo, am hiểu các tích cổ và cả sự sáng tạo, nên phải tìm đọc tài liệu về tích cổ để biết vì sao ông Tướng, bà Chúa phải mặc áo màu gì, mũ, hài ra sao, cử chỉ, điệu bộ phải phù hợp…chứ không phối màu lung tung là được”. Công đoạn sản xuất hàng mã tại làng nghề Phúc Am, Duyên Trường cũng cầu kỳ, tỉ mỉ hơn các nơi khác và chủ yếu là làm hàng cao cấp. Tất cả các công đoạn từ đan lưới, cắt, dán… đều được làm thủ công, cẩn thận từng chi tiết. Một ngày, nếu làm nhanh, một người thợ có thể làm từ 5 - 6 con ngựa. Chính vì vậy, hàng mã sản xuất tại đây vẫn được người đi buôn, hay những người kĩ tính trong vấn đề tâm linh chuộng hơn cả.

Trò chuyện với chúng tôi, bà Vũ Thị Phố (70 tuổi), một hộ gia đình ở Phúc Am cũng sống với nghề sản xuất xuất vàng mã cho hay: Nguồn tiêu thụ lớn nhất là ở các chùa, nhà đền, khách lẻ chỉ thỉnh thoảng lai vãng. "Xưởng mình đặt gì làm nấy, chất lượng sản phẩm tùy theo nhu cầu của khách hàng. Một con ngựa tạ mả bình thường chỉ khoảng 50.000 đồng, nhưng nếu khách yêu cầu cao thì có thể lên tới vài trăm hay cả triệu đồng", bà Phố chia sẻ.

Theo sự chỉ dẫn, chúng tôi tiếp tục tìm đến cơ sở sản xuất vàng mã của anh Đặng Thành Công, nơi được xem là "công xưởng chế tác" lớn nhất ở làng Duyên Trường. Là thế hệ thứ 3 trong gia đình được hưởng "lộc" từ nghề, anh Đặng Thành Công cùng các anh em trong nhà duy trì, tiếp nối và phát triển bằng cách mở xưởng sản xuất cung cấp các mặt hàng phục vụ "người âm" rất đa dạng như: tượng pháp, tháp bảo đài, ngựa, voi, mũ áo... 

"Mỗi mặt hàng được sản xuất để phù hợp với từng thời điểm. Ví dụ như ngày 23 thì chủ yếu mũ ông Công, ông Táo, bộ mã (túi ông Công, túi giao tiền, túi Thần Tài) là những sản phẩm được đặt nhiều nhất. Đầu Xuân năm mới thì dùng hình nhân thế mạng để giải hạn, cầu tài, cầu an... Tạ mồ mả thì dùng voi, ngựa. Mỗi người một nhu cầu nhưng đều được đáp ứng đầy đủ", anh Công cho hay.

Và cũng theo anh Công, cơ sở của anh có từ 5 - 6 “thợ” sản xuất thường xuyên, nhưng vào những dịp cao điểm như gần ngày giáp Tết như thế này, nhân công phải huy động hàng chục người, có khi phải thuê thêm các nhà xung quanh làm từ sáng sớm tới khuya mới kịp tiến độ sản xuất các mặt hàng đi khắp nơi trên cả nước.

Như một thói quen trong nghề, chúng tôi cũng không quên hỏi những người dân nơi đây về việc đảm bảo an toàn PCCC tại làng nghề. Và theo anh Đặng Thành Công, đối với tất cả các “thợ” khi tham gia sản xuất, điều đầu tiên chính là nghiêm cấm không được hút thuốc lá tại cơ sở sản xuất.

Tuy nhiên theo quan sát của chúng tôi, dù tiềm ẩn nguy cơ cháy cao với các nguyên vật liệu là các chất dễ cháy nhưng đa phần các hộ sản xuất tại đây chưa trang bị các phương tiện chữa cháy tại chỗ, chỉ số ít hộ dân ý thức được việc trang bị bình bọt để đảm bảo an toàn PCCC… Thiết nghĩ nếu xảy ra cháy, nổ, toàn bộ tài sản của người dân sẽ ra sao?

Ông Lưu Văn Hùng – Trưởng thôn Phúc Am cũng cho biết: “Hơn chục năm sản xuất hàng mã, tại thôn vẫn chưa xảy ra vụ cháy, nổ nghiêm trọng nào tuy nhiên nỗi lo về “bà hoả” không phải không có nhưng chính quyền địa phương cũng chưa biết cách xử lý thế nào vì đa phần đều là các hộ kinh doanh cá thể, chỉ có thể nhắc nhở”.

Cùng đi với chúng tôi, Thiếu uý Nguyễn Ngọc Hải – cán bộ Phòng Cảnh sát PC&CC Thanh Trì, Cảnh sát PC&CC TP Hà Nội cho biết: “Ý thức của người dân về công tác PCCC tại làng Phúc Am – Xuân Trường là chưa cao, Phòng thường xuyên kết hợp với chính quyền địa phương, nhắc nhở vào mỗi dịp cao điểm sản xuất để đảm bảo công tác an toàn PCCC đồng thời quyết tâm đẩy mạnh công tác tuyên truyền nhằm nâng cao ý thức của mỗi hộ dân nơi đây”.

Tiếp tục dạo quanh làng, tới thăm một vài gia đình sản xuất, sau đó chúng tôi rời hai làng Phúc Am, Duyên Trường. Cổng làng dần xa, mang theo không khí ngày tết cận kề, cả đoàn đều chung một tâm trạng vui mừng, phấn khởi vì sự chuyển mình, bắt kịp kinh tế thị trường nhanh chóng của một làng nghề truyền thống. Tuy nhiên, cùng với đó là những trăn trở, nỗi lo về công tác PCCC tại nơi đây. Hy vọng, với sự quyết tâm của cơ quan chức năng cùng với chính quyền địa phương, ý thức trong công tác PCCC người dân nơi đây sẽ ngày một nâng cao góp phần thúc đẩy làng nghề ngày càng phát triển hơn, để nét đẹp về một làng nghề truyền thống không bị phai nhạt!.

Thái Thụy