Ngày 26/11/2015, Quốc hội đã thông qua Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự để thể chế hóa chủ trương, quan điểm chỉ đạo của Đảng về cải cách tư pháp, đặc biệt là quan điểm về đổi mới tổ chức và hoạt động điều tra hình sự trong Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp và Kết luận số 92-KL/TW ngày 13/4/2014 của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 49-NQ/TW. Trong đó, đã quy định cụ thể về tổ chức bộ máy, nhiệm vụ, quyền hạn của Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra; nhiệm vụ, quyền hạn của Điều tra viên và các chức danh khác trong hoạt động điều tra hình sự; quan hệ phân công, phối hợp và kiểm soát trong hoạt động điều tra hình sự; bảo đảm sự kết hợp giữa hoạt động tố tụng và hoạt động nghiệp vụ trinh sát; bảo đảm điều kiện cho hoạt động điều tra hình sự và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan; xác định rõ nội dung, cơ quan quản lý nhà nước về công tác điều tra hình sự. Ngày 12/11/2021, Quốc hội thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Tố tụng hình sự; trong đó có sửa đổi, bổ sung thêm trách nhiệm, thẩm quyền cho Công an xã trong việc kiểm tra, xác minh sơ bộ tố giác, tin báo về tội phạm khi tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm.
Kể từ khi Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2021) có hiệu lực thi hành đến nay, công tác điều tra hình sự đã đạt được nhiều kết quả quan trọng góp phần nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống tội phạm. Bên cạnh đó, quá trình tổ chức thực hiện trong thời gian vừa qua đã bộc lộ một số khó khăn, vướng mắc nhất định và phát sinh những vấn đề mới đặt ra yêu cầu cần phải có tổng kết toàn diện để đánh giá quá trình triển khai thực hiện các quy định về tổ chức cơ quan điều tra hình sự. Việc sửa đổi, bổ sung Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự được xây dựng dựa trên cơ sở chính trị, pháp lý cũng như thực tiễn vững chắc, là những định hướng quan trọng cho việc nghiên cứu, hoàn thiện các quy định của Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự nhằm đảm bảo tính đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật; thể chế hóa quan điểm của Đảng và Nhà nước ta trong tình hình mới.
Dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) quy định về nguyên tắc tổ chức điều tra hình sự; tổ chức, nhiệm vụ, quyền hạn của Cơ quan điều tra; nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra; Điều tra viên và các chức danh khác trong điều tra hình sự; quan hệ phân công, phối hợp và kiểm soát trong hoạt động điều tra hình sự; bảo đảm điều kiện cho hoạt động điều tra hình sự và trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan.
Dự thảo Luật gồm 09 chương, 55 điều (giảm 18 điều so với Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2021) (sau đây gọi chung là Luật năm 2015)); trong đó: bỏ 01 chương (Chương IV), 12 điều; gộp 06 điều thành 02 điều; giữ nguyên 11 điều; bổ sung 01 điều; sửa đổi, bổ sung 41 điều.
Dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) nhằm hoàn thiện cơ sở pháp lý về thẩm quyền của Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra và về các ngạch Điều tra viên, bảo đảm tính linh hoạt trong lãnh đạo, chỉ đạo hoạt động điều tra hình sự; bảo đảm cơ chế phân công, phân cấp phù hợp với mô hình tổ chức mới Cơ quan điều tra; đáp ứng yêu cầu thực tiễn công tác điều tra hình sự. Đề xuất không quy định Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao trong hệ thống Cơ quan điều tra. Đồng thời, sửa đổi, bổ sung Điều 5, Điều 6 Luật năm 2015 về tổ chức bộ máy của Cơ quan điều tra của Công an nhân dân, Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân. Dự thảo Luật cũng đã sửa đổi, bổ sung Điều 9 Luật năm 2015 theo hướng sửa đổi tên các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra của Hải quan, Kiểm lâm, Kiểm ngư và Công an nhân dân để phù hợp với cơ cấu tổ chức mới của các bộ.
Tại Chương II quy định về nhiệm vụ, quyền hạn của Cơ quan điều tra của Công an nhân dân, dự thảo Luật đã bỏ các điều 15, 18 và 21 Luật năm 2015 vì đã giao Bộ trưởng Bộ Công an quy định về tổ chức bộ máy Cơ quan điều tra của Công an nhân dân và không tổ chức Công an cấp huyện. Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung Điều 16, Điều 17 Luật năm 2015, trong đó, bổ sung thẩm quyền điều tra của Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an đối với tội phạm xâm phạm hoạt động tư pháp, tội phạm về tham nhũng, chức vụ quy định tại Chương XXIII và Chương XXIV của Bộ luật hình sự xảy ra trong hoạt động tư pháp mà người phạm tội là cán bộ, công chức thuộc Cơ quan điều tra, Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân, cơ quan thi hành án, người có thẩm quyền tiến hành hoạt động tư pháp khi các tội phạm đó thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án nhân dân (do bỏ Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao nên chuyển thẩm quyền điều tra sang Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an). Bổ sung thẩm quyền chỉ đạo, kiểm tra của Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an đối với cơ quan của lực lượng An ninh nhân dân được giao tiến hành một số hoạt động điều tra và Công an cấp xã.
Về nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân, tại Chương III của dự thảo Luật, so với Luật năm 2015, Chương này không chia thành 02 mục; bỏ 02 điều; giữ nguyên 01 điều; sửa đổi, bổ sung 04 điều. Trong đó, Điều 18 dự thảo Luật đã sửa đổi, bổ sung Điều 23 Luật năm 2015 về bổ sung thẩm quyền điều tra của Cơ quan An ninh điều tra Bộ Quốc phòng đối với tội phạm xâm phạm hoạt động tư pháp, tội phạm về tham nhũng, chức vụ quy định tại Chương XXIII và Chương XXIV của Bộ luật Hình sự xảy ra trong hoạt động tư pháp mà người phạm tội là cán bộ, công chức thuộc Cơ quan điều tra, Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân, cơ quan thi hành án, người có thẩm quyền tiến hành hoạt động tư pháp khi các tội phạm đó thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án quân sự (do bỏ Cơ quan điều tra Viện kiểm sát quân sự trung ương nên chuyển thẩm quyền điều tra của Cơ quan này này sang Cơ quan An ninh điều tra Bộ Quốc phòng).
Tại Chương IV quy định về nhiệm vụ quyền hạn của cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, dự thảo Luật đã cập nhật tên các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra cho phù hợp với cơ cấu tổ chức mới của các bộ; cập nhật các điều của dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) về các tội thuộc thẩm quyền điều tra…
Trần Xuân Hiếu (Khoa Nghiệp vụ cơ bản)