Trong kỷ nguyên xã hội thông tin, nền kinh tế tri thức đang phát triển một cách mạnh mẽ. Thông tin, tri thức trở thành nguồn lực quan trọng và tham gia trực tiếp vào quá trình sản xuất tạo ra công nghệ cao, phương pháp tổ chức quản lý khoa học và ngày một hiện đại. Vì vậy, đầu tư vào tri thức trở thành yếu tố then chốt cho sự tăng trưởng kinh tế của mỗi quốc gia. Sức mạnh của thông tin và tri thức khiến cho các nước trên thế giới có sự phân hóa mạnh mẽ, các quốc gia có nguồn tài nguyên thông tin mạnh là những quốc gia có tốc độ phát triển nhanh chóng và ngược lại những quốc gia có nguồn nguồn tài nguyên thông hạn chế sẽ đứng trước nguy cơ kém phát triển thậm chí là tụt hậu so với các nước trên thế giới và trong khu vực.

Hiện nay, thông tin luôn có mặt ở mọi lúc, mọi nơi, người dùng tin dễ dàng tiếp cận được nguồn thông tin, nhưng đồng thời điều này cũng gây ra những khó khăn và hệ quả nhất định đó chính là hiện tượng bùng nổ thông tin. Để có thể vừa tìm kiếm, đánh giá và sử dụng thông tin một cách hiệu quả nhưng vừa hợp đạo đức và hợp pháp luật là điều không đơn giản. Đáp ứng được điều đó, người dùng tin cần phải có năng lực thông tin năng lực thông tin.

Có rất nhiều khái niệm khác nhau về năng lực thông tin nhưng nhìn chung đều thống nhất xác định các kỹ năng và năng lực chính bao gồm kỹ năng tìm kiếm, khai thác, đánh giá, sử dụng, trình bày và trao đổi thông tin một cách hiệu quả từ nhiều nguồn khác nhau; tạo cơ sở cho việc hình thành năng lực học tập suốt đời của người dùng tin. Ngoài ra, khái niệm năng lực thông tin còn đề cập tới rèn luyện tư duy độc lập và kỹ năng giải quyết vấn đề; hiểu biết các vấn đề đạo đức, pháp lý, các vấn đề kinh tế, văn hóa và xã hội liên quan đến việc sử dụng và phổ biến thông tin.

Học viện Phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ là trường duy nhất trong cả nước đào tạo chuyên ngành phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ. Nhà trường có sứ mệnh quan trọng là đào tạo lực lượng cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ chuyên nghiệp, chính quy, tinh nhuệ, có năng lực và trình độ nghề nghiệp cao, mưu trí dũng cảm, xử lý tình huống tốt đáp ứng được đòi hỏi và yêu cầu ngày càng cao của xã hội. Lực lượng cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ của đất nước có đảm bảo chất lượng và đáp ứng được nhu cầu của xã hội hay không phụ thuộc rất nhiều vào công tác giáo dục và đào tạo của nhà trường và đặc biệt là khả năng tự học, năng lực tư duy và phương pháp học tập của học viên. Như vậy, phát triển năng lực thông tin cho học viên là thực sự cần thiết và không thể thiếu trong hoạt động đào tạo của nhà trường. Học viên được đào tạo và nâng cao năng lực thông tin tin sẽ nắm được các nguyên tắc cơ bản trong việc nhận biết nhu cầu thông tin, hoạch định chiến lược tìm kiếm, định vị, truy cập, đánh giá và sử dụng thông tin một cách hợp lý để phục vụ cho việc học tập và nghiên cứu độc lập. Đây chính là nền tảng giúp học viên phát triển năng lực bản thân trong tư duy độc lập và sáng tạo, khả năng tự học suốt đời.

Tuy nhiên, hiện nay năng lực thông tin của học viên tại Học viện phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ còn chưa tốt ở các kỹ năng như: Kỹ năng nhận dạng nhu cầu tin và định vị thông tin, kỹ năng tìm kiếm thông tin, kỹ năng tổ chức và trình bày thông tin và hiểu biết về các vấn đề đạo đức pháp lý cũng như năng lực thực thi quyền sở hữu trí tuệ trong sử dụng và chia sẻ thông tin.

Do vậy, để nâng cao năng lực thông tin cho học viên tại Học viện phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ cần tập trung làm tốt các nội dung sau:

Một là, cần tổ chức các khóa học về năng lực thông tin cho học viên một cách bài bản và có kế hoạch cụ thể, nên tổ chức một cách thường xuyên trong suốt cả năm học cho từng đối tượng khác nhau. Bên cạnh đó, cần tổ chức các buổi hội nghị, hội thảo về năng lực thông tin cho học viên để kiểm tra mức độ thỏa mãn nhu cầu tin của họ đồng thời qua đó có thể tuyên truyền phổ biến về tầm quan trọng của năng lực thông tin cũng như giải đáp thắc mắc, trao đổi về các vấn đề liên quan đến năng lực thông tin cho học viên. Ngoài việc tổ chức chương trình đào tạo năng lực thông tin theo lớp học, cần phát triển thêm các sản phẩm và công cụ bổ trợ nhằm giúp hoạt động đào tạo này đạt hiệu quả cao nhất như: xây dựng các video về nội dung năng lực thông tin, hình ảnh chỉ dẫn, Poster có nội dung về năng lực thông tin ngắn gọn, dễ hiểu đăng trên website nhà trường. Đồng thời, thiết kế các sổ tay hướng dẫn cách sử dụng các nguồn học liệu, công cụ tìm tin phục vụ cho việc học tập và nghiên cứu.

Hai là, lồng ghép giáo dục năng lực thông tin trong chương trình đào tạo. Lồng ghép giáo dục năng lực thông tin trong chương trình đào tạo của nhà trường là việc cung cấp các kiến thức, kỹ năng thông tin cho học viên thông qua nội dung, cấu trúc bài giảng, phương pháp giảng dạy, kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học viên. Đây là một giải pháp mang lại hiệu quả cao và khuyến khích được áp dụng tại các trường đại học. Giảng viên cần hướng dẫn cho học viên cách khai thác, đánh giá, sử dụng thông tin; hướng dẫn học viên về Luật Sở hữu trí tuệ, khuyến khích, yêu cầu học viên nâng cao trình độ ngoại ngữ và tin học để khai thác tài liệu nước ngoài; yêu cầu học viên tìm kiếm các tài liệu liên quan đến bài học và thuyết trình các tài liệu tham khảo đó trong mỗi tiết học.

Ba là, học viên cần trang bị cho mình khả năng ngoại ngữ và đặc biệt là tiếng Anh, kỹ năng tin học, kiến thức mạng. Những kiến thức và kỹ năng này vừa là điều kiện, vừa là phương tiện đảm bảo cho học viên tìm kiếm, tổ chức, quản lý và trao đổi thông tin một cách có hiệu quả. Điều đầu tiên để nâng cao năng lực thông tin của mình, học viên cần chủ động rèn luyện và làm chủ các kỹ năng khai thác nguồn tài nguyên thông tin tại Thư viện nhà trường cũng như nguồn tài nguyên thông tin trên không gian mạng; trong đó, trọng tâm là kỹ thuật thiết lập biểu thức tìm tin khoa học và tối ưu hóa các công cụ tìm kiếm trực tuyến. Kỹ năng này bao gồm việc chọn lọc từ khóa chuẩn xác, kết hợp toán tử Boolean phù hợp và ứng dụng các kỹ thuật lọc nâng cao, giúp học viên chủ động chiếm lĩnh tri thức trong môi trường số. Đây là kỹ năng có thể học tập hoàn toàn miễn phí trên Internet.

Bốn là, đẩy mạnh chuyển đổi số hạ tầng thông tin và thư viện. Chuyển đổi số hạ tầng thông tin và thư viện là đòn bẩy cốt lõi để xây dựng không gian học tập hiện đại, tạo điều kiện tối đa cho học viên nâng cao năng lực thông tin. Năng lực thông tin không thể nâng cao nếu học viên thiếu không gian cũng như môi trường để thực hành khai thác. Do vậy, cần đẩy mạnh việc nâng cấp hệ thống Thư viện thành Thư viện hiện đại, để có thể chia sẻ và dùng chung nguồn tài nguyên thông tin giữa các Thư viện trong hệ thống các trường Công an nhân dân, giúp học viên dễ dàng truy cập và tra cứu tài liệu ở mọi lúc mọi nơi.

Năm là, đổi mới phương pháp giảng dạy và kiểm tra đánh giá, khuyến khích học viên nghiên cứu khoa học. Có thể nói, giảng viên có vai trò quyết định đến hiệu quả hiệu quả các chương trình năng lực thông tin trong nhà trường. Nhiều nghiên cứu cho rằng sinh viên có thể học năng lực thông tin trong điều kiện tốt khi họ được sử dụng các kỹ năng năng lực thông tin để giải quyết các vấn đề cụ thể trong quá trình học tập, nghiên cứu. Do vậy, nếu giảng viên áp dụng phương pháp giảng dạy tích cực lấy người học làm trung tâm, học tập dựa trên cơ sở khai thác và sử dụng nguồn tài nguyên thông tin, đưa ra các tình huống cụ thể, các bài tập hay các chuyên đề yêu cầu học viên phát huy kỹ năng tư duy phê phán, kỹ năng giải quyết vấn đề và sử dụng các nguồn thông tin khác nhau, khi đó học viên sẽ chủ động, tích cực hơn trong học tập; chuyển từ thi cử ghi nhớ lý thuyết sang các bài tập tình huống, dự án thực tế sẽ khiến học viên phải tự tìm kiếm và khai thác dữ liệu và tự tổng hợp thông tin để có thể hoàn thành được nội dung và chương trình học tập của mình; học viên tham gia nghiên cứu khoa học là cách nhanh nhất buộc phải nâng cao kỹ năng tìm kiếm, phân tích và xử lý thông tin ở cấp độ sâu không chỉ giúp nâng cao năng lực thông tin của học viên một cách bền vững, mà còn góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu khoa học của Học viện./.      

                    Thanh Hải – Trịnh Thảo (Phòng Lưu trữ và Thư viện)